Ấm ức trước 'ma trận' học phí đại học

Bức tranh tài chính 3-4 năm đại học như một "ma trận", đánh đố vì mập mờ, nửa vời, thí sinh ấm ức nhưng luôn ở thế bị động.

Hà, 26 tuổi, vẫn ám ảnh giai đoạn tìm hiểu thông tin tuyển sinh giúp em trai hồi tháng 5. Trong khi phương thức hay tổ hợp rõ ràng bao nhiêu, thì đến phần học phí, cô lạc vào một "mê hồn trận". Lần mò cả buổi, Hà hoàn toàn bất lực trong việc tính toán mức dự kiến theo năm và cả khóa ở nhiều trường.

Cô thấy có trường công bố theo tín chỉ, giá các môn đại cương và chuyên ngành chênh lệch nhau. Nhưng tổng bao nhiêu tín chỉ thì không rõ, phụ huynh, thí sinh phải lần mò hàng loạt văn bản khác.

"Có trường chỉ ghi là học phí theo nghị định của Chính phủ. Tìm ra nghị định thì lại phải tìm xem trường đã tự chủ hay chưa. Tìm mãi không ra, như đi quanh bùng binh, có ra cũng vẫn không biết học phí là bao nhiêu", Hà kể. Cô sau đó đi hỏi sinh viên một số trường, nhưng họ cũng không áng chừng được học phí toàn khóa, chỉ "kỳ nào biết kỳ đó".

Đức, sinh viên năm thứ tư Đại học Bách khoa Hà Nội, ấm ức vì lộ trình tăng học phí không như công bố. Ban đầu, trường thông báo mức tăng không quá 10% một năm nhưng thực tế lại tới 11-13%. Năm học đầu nộp hơn 20 triệu đồng, nhưng năm nay, riêng học phí kỳ I đã vượt qua mức đó mà cậu không biết lý do.

"Có thể mức tăng không quá 10% mà trường công bố là chia trung bình tất cả ngành. Nhưng em và nhiều bạn có cảm giác nhập nhèm", Đức nói.

Thanh Phước, sinh viên văn bằng 2 ngành Tâm lý của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP HCM, còn suýt lỡ tốt nghiệp vì "nợ" học phí dù đã đóng theo thông báo ở từng kỳ.

Khi trúng tuyển 3 năm trước, nam sinh được thông báo chương trình học 90 tín chỉ trong 2,5 năm, học phí thu theo niên chế. Phước đã nộp đủ, trung bình 12-15,3 triệu đồng mỗi kỳ. Nhưng gần đây, Phước bất ngờ được báo nợ hơn 16 triệu đồng. Nhà trường giải thích học phí được tính dựa trên tín chỉ và định mức kinh tế - kỹ thuật, không phụ thuộc vào số kỳ. Số tiền còn lại là phần chênh lệch để bù đắp đủ 90 tín chỉ. Phước "sững người" vì chưa từng biết cách tính này.

"Trường thông báo một đằng nhưng thu tiền một nẻo", Phước nghẹn ngào.

Trên các diễn đàn, nhiều sinh viên bức xúc khi các trường công khai học phí "nửa vời", tăng mà không có lý do, làm khó và đẩy người học vào "thế đã rồi".

Bức xúc của phụ huynh, sinh viên về cách công khai học phí đại học là có cơ sở, cả về thực tiễn lẫn góc độ pháp lý, theo Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư Hà Nội.

Theo Thông tư 09 năm 2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường phải công khai học phí và lệ phí trong năm học và dự kiến cho từng năm tiếp theo của khóa học trước khi tuyển sinh. Còn theo Nghị định của Chính phủ, học phí đại học phụ thuộc mức độ tự chủ, ngành và cơ chế xác định giá.

"Các quy định trên để người học có thể hình dung, tính toán nghĩa vụ tài chính trong quá trình đào tạo, thay vì chỉ biết số tiền phải đóng tại thời điểm nhập học", ông Cường nói.

Dù vậy, thực tế là nhiều cơ sở đào tạo chọn cách trình bày thông tin rối rắm, khiến phụ huynh, thí sinh phải dò dẫm qua hàng loạt văn bản, thậm chí "giấu nhẹm" trước mùa tuyển sinh. Khảo sát của VnExpress với đề án ở hơn 100 trường hồi tháng 7 cho thấy hầu hết không giải trình về mức thu hay thông tin học phí toàn khóa.

Học phí hơn 120 đại học năm 2026

Chỉ số ít trường công bố chi tiết theo tín chỉ, kỳ học hoặc năm học, ghi rõ tổng số kỳ hay tín chỉ... như Đại học Lạc Hồng, Ngoại ngữ - Tin học TP HCM, trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, một số trường thuộc Đại học Quốc gia TP HCM như Bách khoa, Khoa học tự nhiên, Kinh tế - Luật.

PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó hiệu trưởng Đại học Lạc Hồng, cũng thấy thực tế trên. Theo ông, học phí là yếu tố tác động lớn đến lựa chọn ngành, trường. Phụ huynh phải cân bài toán tài chính đường dài 3-4 năm xem có "gồng gánh" nổi không. Đây có thể là lý do khiến các trường e ngại, không công bố đầy đủ giữa bối cảnh cạnh tranh tuyển sinh gay gắt.

"Thu cao thì khó tuyển mà thu thấp thì không đủ bù đắp chi phí hoạt động. Khi xây dựng định mức chi phí đào tạo và quyết định mức thu, các trường cũng nhìn trước ngó sau", ông Quỳnh nhìn nhận.

Về pháp lý, ông Cường cho biết hiện Bộ chỉ quy định đưa ra mức dự kiến cho từng năm tiếp theo chứ chưa yêu cầu dự kiến tổng học phí toàn khóa. Hơn nữa, các quy định chỉ dừng ở công khai thông tin đơn thuần mà chưa yêu cầu công khai có khả năng so sánh, kiểm chứng và dự báo chi phí đào tạo.

Ngoài ra, người học không biết trường thu đúng hay chưa. Như vừa qua, Thanh tra Chính phủ xác định 8 chương trình của trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội, chưa được kiểm định chất lượng, chưa ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật nhưng vẫn thu học phí năm học 2023-2024 chênh lệch 2-3 triệu đồng mỗi tháng.

Dù có thể không vi phạm do đã công khai học phí về hình thức, ông Cường cho rằng minh bạch học phí cần thực chất hơn, cốt lõi là người đọc phải hiểu chính xác mình phải đóng bao nhiêu, cấu trúc tính toán và có thể biến động ra sao.

Để chấm dứt sự nhập nhèm, ông Cường đề xuất Bộ ra mẫu biểu thống nhất về công khai học phí, với những thông tin tối thiểu: tên ngành, chương trình, hình thức đào tạo và thời gian tiêu chuẩn; mức học phí theo năm, học kỳ hoặc tín chỉ; học phí dự kiến toàn khóa; các khoản thu khác; căn cứ pháp lý và cơ chế xác định mức thu.

PGS Quỳnh đề xuất tương tự. Nếu mức thu năm sau cao hơn năm trước, trường phải giải thích rõ nguyên nhân, cơ sở tăng.

Ngoài ra, luật sư Cường kiến nghị Bộ xây dựng chuyên trang dữ liệu tập trung về học phí để người học dễ dàng tra cứu, đồng thời quản lý việc tuân thủ quy định của các trường.

"Điều quan trọng là phải tạo ra mặt bằng thông tin chung, giúp phụ huynh có thể so sánh chi phí giữa các trường mà không phải tự tìm kiếm, tổng hợp từ nhiều văn bản", ông nói.

Dương Tâm - Lệ Nguyễn

*Tên một số nhân vật được thay đổi