* Bài cảm nhận cho chuyên mục ''Cuốn sách tôi yêu''
Biết bao thế hệ trẻ em Việt Nam đã lớn lên với một tuổi thơ được nuôi dưỡng bằng những câu chuyện kỳ ảo về cô Tấm thảo hiền chui ra từ quả thị thơm, về chiếc nỏ thần bắn được cả nghìn tên một lúc, về Phù Đổng Thiên vương ba tuổi cưỡi ngựa sắt dẹp loạn... Tưởng như đó chỉ là những câu chuyện sinh ra từ trí tưởng tượng, ấy vậy mà trong lịch sử dân tộc thực sự đã tồn tại một thế hệ từng sống cuộc đời còn rực rỡ và ly kỳ hơn cả chuyện cổ tích. Đó chính là những thanh thiếu niên bước ra từ trang văn của Phùng Quán.
Tôi tìm ra Tuổi thơ dữ dội một cách hết sức tình cờ. Đó là vào một tối mùa đông, thời tiết miền Bắc lạnh cắt da cắt thịt. Khi đang quanh quẩn ở một sạp bán sách cũ, tôi vô tình nhìn thấy cuốn sách này lọt thỏm giữa vô vàn trang bìa màu sắc sặc sỡ. Sách cũ mà, hiển nhiên là những trang giấy đã ngả vàng, thậm chí lốm đốm một vài vết ố đậm màu. Thú thực, khi ấy tôi còn chẳng biết bên trong cuốn sách đang ẩn chứa điều gì, chỉ biết ngay khi nhìn thấy nó, tôi đã quyết định phải mua về để đọc thử một lần.
Tuổi thơ dữ dội là tiểu thuyết của nhà văn Phùng Quán, được ông ''khởi thảo bên Hồ Tây năm 1968'' và ''hoàn thành trong lều cỏ giữa hồ Tịnh Tâm năm 1986''. Cuốn sách ghi lại một tuổi thơ ''dữ dội'' đúng nghĩa của những thanh thiếu niên chỉ mới trạc 12, 13, 14 thuộc đội Thiếu niên trinh sát Trung đoàn Trần Cao Vân. Phiên bản do Nhà xuất bản Kim Đồng thực hiện chia cuốn tiểu thuyết này ra làm hai phần. Nếu phần một ghi lại cuộc sống chiến đấu và sinh hoạt của hơn 30 đội viên, thì ở phần hai, tác giả lại dành phần lớn dung lượng cho cuộc vượt thoát khỏi nhà lao Thừa Phủ của nhân vật Lượm-sứt cũng như những câu chuyện xoay quanh tình bạn, gia đình của đôi bạn thân Mừng và Quỳnh-sơn-ca.
Hai tập của tác phẩm ''Tuổi thơ dữ dội'', do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành. Ảnh: Fahasa
Nếu có ai đó hỏi tôi về cuốn sách yêu thích, sẽ rất khó để tôi đưa ra câu trả lời. Nhưng nếu được hỏi đâu là cuốn sách đáng đọc nhất thì tôi sẽ không ngần ngại mà lựa chọn Tuổi thơ dữ dội.
Có hai lý do chính cho điều này. Lý do đầu tiên là bởi cách khai thác chiến tranh đầy độc đáo của Phùng Quán - khai thác qua góc nhìn trẻ con. Nếu Tây Tiến hay Bài thơ về tiểu đội xe không kính mang âm hưởng hùng tráng đầy tự hào, Nhật ký Đặng Thùy Trâm có thể ví như ''nốt trầm dịu nhẹ giữa bản tráng ca'', thì Tuổi thơ dữ dội lại là một sự pha trộn đầy thú vị.
Chiến tranh trong mắt những đội viên nhỏ tuổi vừa lớn lao, vĩ đại, vừa gần gũi, thân thương mà cũng thật đẹp đẽ và tràn đầy hy vọng. Các em yêu Tổ quốc, yêu cách mạng bằng một tình yêu hết sức trong sáng, hệt như cách các em tự nhiên yêu ông bà, cha mẹ. Trong hình dung của các em, chiến thắng trước kẻ thù là mục tiêu cao cả, nhưng đồng thời, chiến thắng ấy dường như cũng gặp gỡ với cái tự mãn đầy trẻ con khi thắng một trận bóng đá hay một kèo chọi dế. Trong cái nhìn của đám trẻ con ấy, chiến tranh hiện lên vô cùng đơn giản: cứ đánh thắng giặc Pháp là sẽ được về nhà, được đi học... Tìm trong khói lửa mịt mù, ta vẫn thấy ngời lên những mộng mơ đầy hồn nhiên về tương lai, hồn nhiên đến mức khiến cho người đọc phải xót xa.
Nhưng hơn hết, vượt qua phạm vi của một tác phẩm văn học, Tuổi thơ dữ dội còn nhắc nhở chúng ta phải biết trân trọng ''những tuổi thơ sắp ra đời'', như cách nói của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường. 32 đội viên của đội Thiếu niên trinh sát đều chỉ là những đứa trẻ. Ở cái tuổi mà đáng lý ra phải được cắp sách đến trường, phải được vỗ về trong vòng tay của cha mẹ, các em lại phải lao mình ra chiến trường để đối đầu với kẻ thù.
Nếu không có chiến tranh, Vịnh sẽ không ra đi ở tuổi 14. Nếu không có chiến tranh, Quỳnh sẽ được tiếp tục đi học, được chơi piano. Nếu không có chiến tranh, Lượm sẽ không bị tra tấn dã man trong trại tạm giam, cũng sẽ không cần mới 14, 15 đã phải học cách cầm súng mà giết địch. Với người khác, cuộc đời có thể kéo dài 60, 70, thậm chí cả trăm năm, nhưng với những đội viên nhỏ tuổi này, một đời của các em chỉ vẻn vẹn mười mấy năm.
Có biết bao ước mơ chưa kịp chạm tới, bao dự định chưa kịp thành hiện thực thì đã bị chôn vùi dưới làn mưa bom bão đạn. Mẹ của Mừng vẫn chưa được đưa vào bệnh viện của Chính phủ để chữa bệnh hen suyễn. Chỉ huy trưởng mặt trận khu C vẫn chưa kịp đưa Vệ về nhà cho đi học. Vệ và Hiền vẫn chưa kịp thực hiện lời hẹn ước ''khi mô đánh Tây xong sẽ về ở với nhau''. Còn Quỳnh-sơn-ca, em cứ mơ về việc viết cho dòng sông Hương của xứ Huế một bản nhạc hay tuyệt, hay không kém gì bản Dòng sông Đa-nuýp xanh. Nhưng rồi cuối cùng, chưa kịp đợi đến lúc bản nhạc thành hình thì em đã ra đi ở tuổi 13, ra đi trong sự đau đớn và uất ức đến tột cùng.
Cao Bá Quát từng viết một cặp câu đối như này để nói về Phù Đổng Thiên vương: ''Phá tặc, đản hiềm tam tuế vãn/Đằng vân, khước hận cửu thiên đê'' (Trừ giặc lên ba, hiềm đã muộn/Chín tầng vươn tới, vẫn chưa cao). Ai mà không biết câu chuyện về Thánh Gióng ba tuổi đã cưỡi ngựa sắt dẹp giặc Ân. Nhưng với Tuổi thơ dữ dội, đó không phải là truyền thuyết, càng không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng. 32 đứa trẻ là thật - bằng xương bằng thịt, 32 sự sống nhỏ bé bị đẩy vào một cuộc chiến không mong muốn, chỉ vì lòng tham của người lớn, cũng là thật.
Trẻ em là một phần của thế giới và là tương lai của nhân loại. Vậy thì tại sao người lớn lại gạt chúng ra khỏi những cân nhắc khi đặt bút viết ra từng bản kế hoạch ngập tràn tham vọng xâm lược, để rồi sau đó lại buộc những đứa trẻ vô tội phải oằn mình giữa khói lửa và đạn lạc?
Vậy nên, nhìn lại cuộc chiến mà đội Thiếu niên trinh sát Trung đoàn Trần Cao Vân đã đi qua, ta không chỉ cần nhớ về một thời đại huy hoàng đầy tự hào, mà còn phải thấy được những hậu quả nặng nề đã giáng xuống biết bao đứa trẻ. Dù là quá khứ hay hiện tại, Tuổi thơ dữ dội vẫn luôn là hồi chuông cảnh tỉnh để chúng ta biết xót, biết thương và biết trân quý từng sinh mạng nhỏ bé. Quá khứ là những gì đã trót xảy ra nhưng tương lai lại không phải là bất biến. Những vết thương của dân tộc từ tận thế kỷ trước vẫn còn đó và quyền lựa chọn có để những thương tổn ấy lặp lại trên bất kỳ thế hệ nào, dân tộc nào hay không hoàn toàn nằm trong tay chúng ta.
Vũ Cẩm Linh
Học sinh lớp 11 Văn 1, trường THPT chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn