Vẫn còn đó, nhưng không ở đây

Một hàng người ngồi sát nhau. Một khuôn mặt nhìn thẳng ra ngoài. Những thước phim cũ vẫn chạy trong căn phòng hôm nay. Hình và hư vô bắt đầu từ những thứ đủ rõ để nhận ra: một cơ thể, một khuôn mặt, một cảnh phim. Nhưng càng nhìn kỹ, càng có cảm giác triển lãm không còn ở đây. Cơ thể nằm giữa số đông, khuôn mặt hòa vào sơn và vải, hình ảnh cũ trở lại khi thời gian của nó đã lùi xa.

Các tác phẩm của Đinh Công Đạt gây ấn tượng bằng số đông và sự lặp lại, với những nhân vật lớn gần bằng người thật đứng hoặc ngồi thành từng nhóm: những thiếu nữ tóc ngắn mặc đồ bạc, những hình người thế phát khoác áo vàng, những người đàn ông mặc đen với dáng vẻ gợi đến tu sĩ. Kích thước gần người thật đặt các nhân vật vào cùng không gian với người xem. Bề mặt ánh kim bắt sáng, quần áo và cách sắp xếp tạo nên một nhịp chung. Từ xa, cả nhóm nhập thành một khối. Đến gần, những độ nghiêng, khoảng cách, dáng ngồi và vị trí bắt đầu tách từng người ra. Một nhân vật lệch khỏi hàng bằng một thay đổi nhỏ của tư thế; một khoảng trống giữa hai cơ thể đủ làm nhịp của cả nhóm chùng xuống. Sự lặp lại làm những sai khác ấy nổi bật. Nét riêng của từng người hiện lên ngay trong cấu trúc đang liên kết họ với số đông.

Sự bất định ở Đinh Công Đạt còn nằm giữa những cá nhân. Sang Rodney Dickson, nó đi vào chính hình hài của một người. Dickson vẽ 110 hình người toàn thân trên những tấm ga giường. Khuôn mặt khá rõ, ánh mắt hướng ra ngoài. Phần thân mỏng và thô, nhiều chỗ chỉ còn một bóng người. Những nét đen trắng mạnh cùng các mảng màu rải rác khiến đường nét cơ thể có chỗ liền lại, có chỗ đứt quãng hoặc tan đi. Tấm ga giường góp phần trực tiếp vào sự biến đổi ấy. Nó vốn gắn với cơ thể qua giấc ngủ, sự đụng chạm, những nếp gấp và dấu vết của đời sống hằng ngày. Dickson giữ lại thớ vải, độ mềm và các nếp gấp, để một đường viền vừa gợi ra vai, cánh tay hay thân người đã có thể mất hút giữa sơn và vải. Có những vùng cơ thể, dấu vết của cơ thể và vệt sơn gần như nhập vào nhau.

Khuôn mặt thường là phần còn lại rõ nhất. Bên dưới nó, hình hài kéo dài thành một nét đen, một vùng màu, một lớp sơn mỏng hoặc khoảng vải gần như để trống. Mắt vừa nhận ra một con người thì hình hài ấy đã lại tan vào mặt tranh. Một cá nhân từng được nhận ra qua những sai khác nhỏ ở Đinh Công Đạt, đến đây đã trở thành một hình thể có đường biên thiếu ổn định.

Nguyễn Trinh Thi đưa sự thiếu ổn định ấy ra khỏi cơ thể, vào nơi chốn và thời gian. Chị thực hiện tác phẩm riêng cho địa điểm này, ngay sát nơi từng có Catinat-Cine, một rạp chiếu phim nhỏ của Sài Gòn. Những thước phim đen trắng chạy dưới luồng sáng lọt qua các cửa chớp màu, tiếng phim hòa với tiếng nhạc cụ tự động, các đoạn phim nối nhau theo một trình tự thay đổi. Ánh sáng của căn phòng đi thẳng vào những hình ảnh được ghi lại từ một thời điểm đã qua. Màu sắc phủ lên phim đen trắng; một khuôn mặt xuất hiện rồi mất đi; đường phố lướt qua; những cơ thể tiếp tục chuyển động. Căn phòng tham gia vào tác phẩm qua chính những biến đổi ấy.

Thành phố trong phim xưa hiện lên giữa thành phố đang sống bên ngoài. Những con người và đường phố vẫn có thể được nhận ra. Thế giới từng bao quanh chúng đã lùi vào quá khứ. Các đoạn phim trở lại trong những tổ hợp khác nhau của ánh sáng, âm thanh và hình ảnh, nên mỗi lần trở lại cũng thuộc về một hiện tại khác. Quá khứ được giữ lại bằng hình ảnh, đồng thời tiếp tục thay đổi trong điều kiện của nơi nó đang xuất hiện.

Từ một người giữa nhiều người ở Đinh Công Đạt, câu chuyện đi vào hình hài của một người ở Rodney Dickson, rồi mở ra thời gian và nơi chốn quanh hình ảnh ở Nguyễn Trinh Thi. Ba nghệ sĩ không đi cùng một con đường. Chính những khoảng cách giữa họ làm cuộc gặp này có một vẻ gì đấy phi thời gian: nét riêng xuất hiện giữa sự lặp lại, cơ thể tồn tại giữa sơn và vải, những hình ảnh cũ trở lại giữa một thành phố đã đi qua nhiều lớp thời gian.

Hàng người của Đinh Công Đạt vẫn ở đó. Những khuôn mặt của Rodney Dickson vẫn nằm trên vải. Những con người trong phim của Nguyễn Trinh Thi vẫn tiếp tục cử động. Không gì biến mất hoàn toàn. Nhưng không gì còn nguyên. Hình và hư vô nằm ở khoảng cách ấy.

Quay lại

Nguyễn Thanh Sơn