Rào cản lớn nhất để ứng dụng phẫu thuật robot tại những nước đang phát triển như Việt Nam là chi phí. Tiền đầu tư một hệ thống phẫu thuật bằng robot bằng chi phí 50 dàn máy nội soi thông thường. Từng có những nghi ngại “robot là cuộc đua công nghệ để bác sĩ tìm kiếm vinh quang” khiến hành trình đưa robot về Việt Nam kéo dài 14 năm.

Năm 2016, được Bộ Y tế phê duyệt, PGS Chuyên và các cộng sự thành công đưa robot phẫu thuật đầu tiên là Da Vinci Si (thế hệ thứ 3) về Bệnh viện Bình Dân. Theo bác sĩ, sự kiện này được xem là dấu mốc quan trọng trong lĩnh vực ngoại khoa Việt Nam sau kỷ nguyên của phẫu thuật nội soi.

Năm ấy, PGS Chuyên cùng một số bác sĩ Việt Nam sang Hàn Quốc học trực tiếp tại Bệnh viện Yonsei - một trong những bệnh viện nổi tiếng về áp dụng công nghệ y tế tiên tiến nhất ở Hàn. Nơi đây có 16 hệ thống robot, ứng dụng phẫu thuật nhiều chuyên khoa bệnh lý.

Tầng hầm Bệnh viện Yonsei dành riêng hai robot chỉ để phục vụ học mổ và nghiên cứu, trong khi đó chỉ cần một robot thôi đã là niềm mơ ước của nhiều quốc gia.

PGS Chuyên cùng cộng sự vừa học lý thuyết vừa thực hành mổ robot trên động vật mỗi ngày. Họ cũng học hỏi từ các bác sĩ Hàn Quốc trực tiếp phẫu thuật, điều trị cho người bệnh. Sau một tháng, PGS Chuyên thi đạt chứng chỉ phẫu thuật robot, trở về Việt Nam bắt đầu ứng dụng robot trong phẫu thuật tiết niệu.

10 năm qua, PGS Chuyên trực tiếp thực hiện thành công hơn 200 ca phẫu thuật bằng robot thế hệ mới, từ robot Da Vinci Si đến robot Da Vinci Xi

Tháng 5/2025, robot Da Vinci Xi thế hệ thứ 4 hiện đại hàng đầu Đông Nam Á được Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM đưa về Việt Nam với cải tiến vượt trội so với các phiên bản trước. Robot được thiết kế riêng để phù hợp với thể trạng, kích thước vùng ngực - bụng - chậu nhỏ của người châu Á.

Từ trước khi robot được đưa về Bệnh viện Tâm Anh, PGS Chuyên đã xây dựng đề án dài hạn với mục tiêu xuyên suốt là “phổ cập robot cho mọi bác sĩ” - tức tất cả bác sĩ ngoại khoa điều trị các bệnh lý vùng ngực - bụng - chậu của bệnh viện đều có thể phẫu thuật bằng robot. Trọng tâm đào tạo đợt đầu là những chuyên gia đầu ngành, thuần thục với phẫu thuật nội soi. Các phẫu thuật viên chính này sau đó đóng vai trò trưởng kíp, đào tạo thứ cấp cho các bác sĩ trong chuyên khoa của mình, từ đó mở rộng đội ngũ.

Hãng Da Vinci áp dụng những tiêu chuẩn đào tạo khắt khe đối với phẫu thuật viên điều khiển robot, được ví khó như đào tạo phi công lái máy bay. Bác sĩ phải tham gia đào tạo 1:1 với chuyên gia nước ngoài và kỹ thuật viên của hãng về cách vận hành robot, giống như thao tác trên bệnh nhân thật, từ bước đặt trocar, lắp cánh tay robot, điều khiển hệ thống robot đến giường bệnh,… Các bước làm giống thực hiện thật sự trên người bệnh.

Bác sĩ phải vượt qua hàng chục bài tập từ cơ bản tới nâng cao trên bảng điều khiển với thiết bị mô phỏng (SimNow), bao gồm các kỹ năng liên quan đến phẫu thuật robot trong lĩnh vực phụ khoa, tiết niệu - thận, tiêu hóa, ngoại lồng ngực,… như điều khiển camera, dụng cụ cầm nắm, vén, dụng cụ năng lượng để cắt mô, đốt cầm máu, khâu nối mạch máu - mô,… yêu cầu đạt tối thiểu 80/100 điểm trở lên. Thực hành thuần thục trên hệ thống các cánh tay robot (hands-on) tối thiểu 8 tiếng.

Bác sĩ tham gia khóa đào tạo online với các nội dung lý thuyết liên quan đến hệ thống và quy trình phẫu thuật robot, thi lấy chứng chỉ online yêu cầu trên 80/100 điểm. Cuối cùng, bác sĩ thi lấy chứng chỉ phẫu thuật viên console gồm 3 phần thực hành trong 8 tiếng liên tục tại Trung tâm đào tạo của hãng tại Singapore.

Ông Hồng, 63 tuổi, ngụ TP HCM, cũng được tái sinh, thoát khỏi ung thư sau một cuộc mổ bằng robot Da Vinci Xi. Ông cùng lúc có hai khối u ở thực quản và dạ dày, kết quả giải phẫu bệnh khối u ở thực quản là ung thư biểu mô tế bào vảy đã xâm lấn đến lớp cơ. U ở dạ dày lành tính nhưng tăng kích thước nhanh, có thể gây tắc nghẽn đường tiêu hóa. Người bệnh cần sớm phẫu thuật cắt các khối u kết hợp nạo vét hạch cả ba vùng (ngực, bụng, cổ), tạo hình dạ dày nối lên thực quản, bởi ung thư thực quản diễn tiến nhanh, có nguy cơ tử vong cao.

“Điểm mù” của cuộc mổ lớn này là ông Hồng bị phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) - khả năng thông khí kém. Cuộc phẫu thuật gây mê kéo dài có nguy cơ gây thiếu oxy trong máu, viêm phổi, xẹp phổi sau phẫu thuật, suy hô hấp cấp. Nếu mổ mở hoặc nội soi thường quá trình hồi phục có thể kéo dài hàng tháng, các biến chứng này có thể còn nặng nề hơn. Ông còn bị xơ hẹp mạch vành, từng mổ gãy xương đòn trái còn đang gắn thép, nguy cơ biến chứng càng cao khi mổ.

Quá trình phẫu thuật cũng sẽ gặp khó vì thực quản nằm trong lồng ngực, sát các cơ quan quan trọng (tim, phổi, các mạch máu lớn). Chỉ cần lệch dao mổ một milimet cũng gây rách động - tĩnh mạch chủ, thủng phế quản, rách màng tim, gây tử vong. Khối u ở dạ dày nằm ở vị trí khó, bác sĩ phải tạo hình ống dạ dày đủ dài, rộng tránh gây thiếu máu cục bộ, hoại tử phần đầu ống dạ dày, rò rỉ và hẹp miệng nối.

“Đây là trường hợp phức tạp nhất trong hơn 30 năm làm nghề của tôi”, TS.BS Đỗ Minh Hùng, Giám đốc Trung tâm Nội soi và Phẫu thuật Nội soi Tiêu hóa nói, nhấn mạnh chỉ có phẫu thuật robot mới có thể tăng khả năng thành công và giảm nguy cơ biến chứng cho người bệnh.

Nhờ các cánh tay robot thanh mảnh, linh hoạt xoay được 540 độ trong lồng ngực chật hẹp mà không va chạm hay tổn thương các cấu trúc lân cận, các bác sĩ đã bóc tách chính xác u thực quản và nạo vét 13 hạch vùng nghi ngờ, cắt một phần dạ dày lấy trọn khối u thứ hai và khâu nối, tạo hình lại dạ dày, nối thực quản cổ với dạ dày. May mắn, giải phẫu bệnh khẳng định u dạ dày lành tính và các hạch lấy ra không có dấu hiệu di căn. Cuộc mổ đã triệt căn và ngăn ngừa được ung thư, ông Hồng không cần hóa trị hay điều trị bổ sung.

“Tôi tưởng mình đã chết đi một nửa khi nghe tin dữ, nay như sống lại rồi”, ông Hồng chia sẻ.

Nghiên cứu hồi cứu từ tháng 5/2025 đến tháng 5/2026, của nhóm chuyên gia Trung tâm Tiết niệu - Thận học - Nam khoa, ghi nhận gần 200 ca bệnh tại trung tâm được phẫu thuật bằng robot Da Vinci Xi với các chỉ định như cắt thận, cắt tuyến tiền liệt, tạo hình bể thận, u sau phúc mạc, u tuyến thượng thận và nạo hạch chậu. Kết quả cho thấy tỷ lệ thành công đạt 96,2%, không ghi nhận trường hợp nào tai biến hay biến chứng nặng sau mổ. Thời gian nằm viện trung bình 2-7 ngày.

PGS.TS.BS Trần Quang Bính, Giám đốc chuyên môn Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết mục tiêu khi bệnh viện ứng dụng robot Da Vinci Xi vào điều trị là đưa những kỹ thuật vốn rất ít người tiếp cận được trở thành dịch vụ thường quy cho người bệnh Việt Nam. Dòng Xi được lựa chọn cũng vì cấu trúc cánh tay robot phù hợp thể trạng người Việt, giúp bác sĩ thao tác chính xác khi phẫu thuật ở các vị trí khó, sâu, nhiều mạch máu, tiềm ẩn rủi ro cao, nhất là với người lớn tuổi, người có bệnh nền.

Hiện robot Da Vinci Xi hỗ trợ hơn 120 loại phẫu thuật thuộc nhiều chuyên khoa, từ tiêu hoá, tiết niệu - thận học, lồng ngực mạch máu, sản phụ khoa; đặc biệt là các phẫu thuật ung thư phức tạp đòi hỏi độ chính xác gần như tuyệt đối. Trong một năm triển khai, từ tháng 5/2025 đến tháng 5/2026, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM đã thực hiện gần 400 ca mổ đa chuyên khoa bằng Robot Da Vinci Xi.

“Mục tiêu của chúng tôi rất rõ ràng, mỗi người bệnh bước vào phòng mổ đều được hưởng an toàn cao nhất, ít đau, ít biến chứng và có thể sớm trở lại cuộc sống thường ngày của mình”, PGS Bính nói.

Để phẫu thuật robot nói riêng và công nghệ hiện đại được ứng dụng rộng rãi hơn, điều quan trọng nhất là các bệnh viện công và tư phải phối hợp chặt chẽ, theo PGS Bính. Mỗi bên đều có thế mạnh riêng, bệnh viện công có mạng lưới rộng, số lượng bệnh nhân lớn; bệnh viện tư mạnh về công nghệ, quản trị và đầu tư nhanh. Khi hai hệ thống cùng chia sẻ kinh nghiệm, chuyển giao kỹ thuật và chuẩn hóa quy trình thì người bệnh sẽ được hưởng lợi tốt nhất. Người dân sẽ hạn chế ra nước ngoài mổ, tốn kém hàng trăm triệu đến cả tỷ đồng. Ngược lại, Việt Nam hoàn toàn có thể thu hút người bệnh từ các nước trong khu vực sang điều trị, giống như Thái Lan hay Singapore đang làm.

PGS Bính cho rằng “ứng dụng công nghệ cao không chỉ mua một cái máy”. Quan trọng là có đội ngũ bác sĩ được đào tạo bài bản, có hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và cách vận hành minh bạch, lấy sự an toàn và hiệu quả của người bệnh làm trung tâm. Khi những điều này được đảm bảo, robot sẽ không còn là kỹ thuật “cao siêu”, mà trở thành một lựa chọn thường quy, đáng tin cậy, giúp nhiều người bệnh được chữa trị ngay tại Việt Nam, gần gia đình, chi phí hợp lý và kết quả điều trị tốt hơn.

“Cũng như phẫu thuật nội soi đã trở nên phổ biến sau gần 30 năm, phẫu thuật robot rồi sẽ được bình dân hóa, trở thành lựa chọn rộng rãi cho người bệnh trong tương lai gần”, PGS Bính nói.

Còn ông Trân khi tái khám với PGS Chuyên một tháng sau ca mổ cắt ung thư niệu mạc, tinh thần vui vẻ và lạc quan trở lại. Phẫu thuật bằng robot Da Vinci Xi đã triệt căn ung thư, do đó ông không cần phải tiếp tục liệu trình hóa - xạ trị. PGS Chuyên khuyên người bệnh theo dõi, tái khám định kỳ, đánh giá chức năng thận ở bên còn lại để đảm đương được chức năng lọc máu, lọc chất độc ra khỏi cơ thể.

Anh Thư - Hà Thanh

Đồ hoạ: Tâm Thảo - Thanh Hạ

Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh