Nhà nước nhạc trưởng

Vũ Văn Tích

Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ

Trong nhiều chuyến công tác về địa phương để tìm hiểu các dự án ở Đồng bằng Sông Cửu Long hay các nhiệm vụ khoa học công nghệ khu vực trung du miền núi phía Bắc, tôi thường gặp một nghịch lý nhỏ mà day dứt: có kết quả nghiên cứu tốt, có doanh nghiệp muốn thương mại hóa, có nông dân sẵn sàng ứng dụng - nhưng tất cả nằm chờ nhau.

Mỗi cơ quan nắm một mảnh. Sở này quản đề tài khoa học, sở kia quản đất đai, sở nọ quản vốn, một nơi khác lại quản thị trường. Không ai làm sai cả. Nhưng cũng không ai chịu trách nhiệm đến cùng để ghép những mảnh rời đó thành một dòng chảy. Và cơ hội cứ thế trôi qua, lặng lẽ.

Hình ảnh ấy, với tôi, gói gọn một vấn đề lớn hơn nhiều: cách vận hành bộ máy nhà nước. Suốt một thời gian dài, Nhà nước làm rất nhiều việc, nhưng làm theo từng mảnh - quản theo ngành dọc, theo địa giới, theo thủ tục. Trong khi đó, nền kinh tế hiện đại lại không vận hành theo mảnh. Nó chảy theo chuỗi giá trị, theo mạng lưới, theo hệ sinh thái và dữ liệu. Khi nhịp quản trị chậm hơn nhịp phát triển, nguồn lực bị tắc.

Tôi cho rằng đây mới là điểm nghẽn thật sự. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nói, điểm nghẽn căn bản nhất hiện nay không nằm ở đường lối, mà nằm ở năng lực biến đường lối thành kết quả cụ thể. Đường lối đổi mới của chúng ta là đúng. Bốn nghị quyết kinh tế lớn vừa ban hành - về khoa học công nghệ, kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước và đầu tư nước ngoài - đều rất trúng. Câu hỏi còn lại là làm thế nào để biến chúng thành chuyển động thật trong đời sống.

Tôi tin câu trả lời nằm ở việc thay đổi vai trò của Nhà nước: từ "người làm thay" và "người kiểm soát" trở thành "nhạc trưởng". Một nhạc trưởng không tự mình chơi mọi nhạc cụ. Ông ấy không tạo ra âm thanh, nhưng tạo ra sự hòa hợp - quyết định khi nào bè này vào, khi nào bè kia ngừng, để từng nhạc công riêng lẻ hòa thành một bản giao hưởng.

Nhà nước điều phối cũng vậy. Thay vì ôm việc, Nhà nước thiết kế luật chơi, kết nối các chủ thể và kiến tạo hệ sinh thái. Cụ thể, điều đó có nghĩa là ba sự dịch chuyển. Một là, coi dữ liệu, tri thức, nhân lực và năng lực làm chủ công nghệ là tài sản chiến lược của quốc gia - chứ không chỉ đong đếm có bao nhiêu hecta đất, bao nhiêu nhà máy. Hai là, Nhà nước bỏ "vốn mồi", xây hạ tầng nghiên cứu dùng chung, ưu tiên mua sắm công cho sản phẩm công nghệ trong nước để mở đường ra thị trường. Ba là, tinh gọn bộ máy sao cho có một đầu mối chịu trách nhiệm đến cùng, thay vì mỗi nơi giữ một mảnh như thực trạng tôi kể ở đầu bài.

Hãy thử hình dung ở một nơi như ở Đồng bằng Sông Cửu Long. Theo lối cũ, chính quyền chủ yếu lo quy hoạch diện tích lúa, cấp phép nhà máy, quản sản lượng. Theo cách điều phối, chính quyền sẽ coi các viện, trường và kho dữ liệu sinh thái của vùng là tài sản; đóng vai kết nối nhà khoa học, doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao và người nông dân; chia sẻ rủi ro cho những mô hình thử nghiệm giống mới hay nền tảng dữ liệu ứng phó hạn mặn. Cùng những con người đó, cùng nguồn lực đó, kết quả có thể rất khác.

Vậy "Nhà nước điều phối" là gì? Bản chất của mô hình rất giản dị: Nhà nước không làm thay thị trường, không trực tiếp tạo ra mọi nguồn lực, mà giữ vai trò "nhạc trưởng" - thiết kế thể chế, điều phối tài sản, kết nối các chủ thể và kiến tạo hệ sinh thái để tối ưu hóa năng lực phát triển của cả quốc gia. Quyền lực nhà nước không chỉ nằm ở việc phân bổ ngân sách hay cấp phép, mà ở năng lực kiến tạo luật chơi và dẫn dắt phát triển.

Nhà nước điều phối không phải Nhà nước làm ít hơn, mà là Nhà nước tập trung vào những việc chỉ Nhà nước mới có thể làm: thiết kế thể chế, chia sẻ rủi ro, kết nối nguồn lực.

Nhưng tôi cũng không nghĩ "điều phối" là chiếc đũa thần. Thậm chí nó có một rủi ro đáng sợ: một nhạc trưởng kém năng lực, thiếu dữ liệu sẽ không khơi thông được gì, mà còn trở thành nút thắt mới - nguy hiểm hơn cả sự phân mảnh cũ, vì giờ đây mọi thứ phụ thuộc vào một điểm có thể tắc. Chưa kể nguy cơ vốn mồi bị nhóm lợi ích chi phối.

Bởi vậy, mô hình này chỉ chạy được nếu đi kèm ba điều kiện: bộ máy đủ năng lực dữ liệu để ra quyết định; đánh giá bằng kết quả thật chứ không bằng báo cáo đẹp; và - điều tôi cho là quan trọng nhất - phải thực sự bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới. Nếu một cán bộ thử nghiệm trung thực mà thất bại cũng bị quy trách nhiệm như người tắc trách, thì sẽ không ai dám điều phối điều gì cả.

Trở lại với những con người ở đầu bài viết. Những nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân ấy không cần Nhà nước làm thay phần việc của họ. Họ cần một bàn tay kết nối các mảnh rời lại và dọn đường. Chúng ta có làm được điều đó hay không, suy cho cùng, không phải là chuyện khẩu hiệu, mà là chuyện năng lực tổ chức thực hiện.

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc sẽ không được đo bằng việc Nhà nước quản được bao nhiêu thứ, mà bằng việc Nhà nước điều phối khéo đến đâu.

Vũ Văn Tích