Loài người lùi về đâu?
Phạm Văn Chiến
Tiến sĩ kinh tế
Tháng 11/2019, Lee Sedol, kỳ thủ cờ vây từng 18 lần vô địch thế giới, quyết định giải nghệ khi mới 36 tuổi. Ba năm trước, anh thua chương trình AlphaGo của DeepMind 4 trên 5 ván.
Lời giải thích anh đưa ra khi đó nghe giống lời thú nhận của cả loài người hơn là của riêng một kỳ thủ: dù có trở thành số một bằng mọi nỗ lực, vẫn có một thực thể mà anh không thể đánh bại.
Bảy năm sau, ngày 18/11/2026, từ điển Cambridge chọn "human" làm từ của năm. Họ định nghĩa, ngoài danh từ, "human" còn là tính từ mô tả những phẩm chất, khuyết điểm và cảm xúc của con người, khác với thần thánh, động vật hay máy móc. Lý do được đưa ra là trong năm nay, nhiều cuộc tranh luận trên khắp thế giới xoay quanh câu hỏi làm người nghĩa là gì, khi AI đang làm mờ ranh giới giữa người và máy. Một chữ đã có trong tiếng Anh từ giữa thế kỷ 15, chữ mà chẳng ai nghĩ mình cần tra, nay lại khiến người ta phải dừng lại và đọc kỹ.
Loài người thường biết mình là ai bằng cách đứng cạnh một thứ khác để so. Lịch sử của chữ "human" vì thế cũng là lịch sử của những thực thể mà con người lần lượt chọn để đối chiếu với chính mình.
Trong nhiều giai đoạn lịch sử, con người nhìn lên các vị thần để nhận ra giới hạn của mình: hữu hạn, biết sai và biết chết. Đến thời khoa học hiện đại, họ quay sang so mình với thế giới động vật, tìm thấy sự khác biệt ở lý trí, ngôn ngữ và khả năng sáng tạo. Đó là những phẩm chất từng được xem là ranh giới giữa loài người với phần còn lại của tự nhiên.
Máy móc bước vào cuộc so sánh muộn hơn, và mỗi lần lại chiếm thêm một vùng. Cách mạng công nghiệp lấy đi việc của cơ bắp, con người lùi về trí óc và tự nhủ rằng khả năng tính toán mới là thứ cao quý. Máy tính lấy nốt việc tính toán, đánh bại nhà vô địch cờ vua năm 1997 rồi nhà vô địch cờ vây năm 2016. Con người lại lùi tiếp về phía ngôn ngữ, hội họa, âm nhạc, những lĩnh vực được cho là cần trực giác và cảm xúc. Và rồi vài năm gần đây, AI tạo sinh đã đi vào đúng vùng được coi là thành trì cuối cùng ấy.
Vì vậy, nỗi lo đã lan từ các hội thảo triết học ra đời sống thường ngày. Cùng với sự hào hứng, ngày càng có nhiều lo ngại khi AI sẽ khiến con người suy giảm năng lực tư duy sáng tạo và khả năng xây dựng những mối quan hệ có ý nghĩa. Cũng trong năm nay, Cambridge đưa FOBO vào danh sách những từ cần theo dõi, viết tắt của "fear of becoming obsolete", tức nỗi sợ trở nên lỗi thời vì công việc của mình có thể được AI đảm nhiệm.
Có vẻ như trước một đối thủ ngày càng tự chủ, con người đang tìm về những góc đời sống mà máy chưa chạm tới. Nhưng nghịch lý nằm ngay trong cách tự vệ này. Khi ta định nghĩa mình bằng những việc máy chưa làm được, mỗi phiên bản AI mới ra đời lại vẽ lại đường biên của khái niệm làm người.
Một loài chỉ định nghĩa mình bằng phần lãnh thổ còn lại sau mỗi lần thua, sớm muộn sẽ thấy mình không còn gì để định nghĩa.
Cuộc cạnh tranh này lại diễn ra trên đường đua của máy, nơi người ta chấm điểm bằng tốc độ, sản lượng, độ chính xác và chi phí. Trên đường đua đó, con người khó có thể thắng, giống như từ lâu chẳng ai còn nghĩ đến chuyện chạy thi với ôtô.
Thế nhưng định nghĩa của Cambridge vẫn giữ lại hai thứ đáng suy nghĩ: khuyết điểm và cảm xúc. Đó là những điều khiến con người dễ tổn thương, biết hối hận, và phải đối diện với những hệ quả từ lựa chọn của mình. Trách nhiệm đòi hỏi con người hiểu quyết định của mình tác động đến ai, cân nhắc những giá trị có thể xung đột và sẵn sàng đứng ra giải thích cho lựa chọn ấy.
Cờ vây cho thấy thua máy chưa hẳn là dấu chấm hết cho ý nghĩa của một hoạt động con người. Nhóm nghiên cứu của Minkyu Shin và Thomas Griffiths phân tích hơn 5,8 triệu nước đi của các kỳ thủ chuyên nghiệp từ năm 1950 đến 2021, và chỉ ra rằng chất lượng quyết định của con người tăng rõ rệt sau khi AI vượt trội con người xuất hiện. Các tác giả cho rằng có lẽ máy đã đẩy kỳ thủ rời bỏ lối đánh truyền thống để thử những nước đi mới, và chính mức độ mới lạ ấy có liên hệ với chất lượng quyết định tốt hơn. Con người mất ngôi vô địch nhưng không bỏ cờ vây; họ vẫn chơi, và chơi hay hơn trước.
Điều này khiến chúng ta phải suy nghĩ về cách con người sử dụng một đối thủ vượt trội để mở rộng giới hạn của chính mình. Giá trị của hoạt động không nhất thiết biến mất khi máy làm tốt hơn con người. Đôi khi, nó thay đổi cùng với cách con người tham gia vào hoạt động ấy.
Ở ván thứ tư năm 2016, ván duy nhất Lee Sedol thắng AlphaGo, anh đi nước thứ 78. Theo nhóm phát triển, chương trình ước tính chỉ có khoảng 1 trên 10.000 khả năng một người chơi sẽ đi như vậy.
Có lẽ, làm người không phải là cuộc đua để chứng minh ta hơn máy, mà là hành trình tìm ra điều gì đáng để ta sống, lựa chọn và chịu trách nhiệm.
Phạm Văn Chiến