Lần đầu ghép cùng lúc gan và thận lợn biến đổi gene cho người

Một người đàn ông 53 tuổi được chẩn đoán chết não vừa trở thành bệnh nhân đầu tiên trên thế giới được cấy ghép đồng thời hai quả thận và một lá gan từ lợn biến đổi gene, theo Nature ngày 29/5. Nghiên cứu công bố trên tạp chí y học Med cho hay được sự đồng thuận từ phía gia đình bệnh nhân, đội ngũ y tế đã duy trì thành công hoạt động của các nội tạng ghép trong gần 5 ngày. Đặc biệt, suốt 24 giờ đầu tiên sau đại phẫu, cơ thể người bệnh không xuất hiện dấu hiệu đào thải.

Do lợn có kích thước và hình dáng nội tạng tương đồng với con người, chúng thu hút sự chú ý của giới khoa học suốt nhiều thập kỷ qua như một giải pháp thay thế nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng thiếu hụt tạng ghép. Quy trình này được gọi là cấy ghép dị chủng (xenotransplantation), giúp chuyển các cơ quan như tim và thận từ lợn sang người. Tuy nhiên đến nay, các quy trình cấy ghép dị chủng đều chỉ giới hạn ở một cơ quan duy nhất.

Bác sĩ, nhà khoa học Tôn Húc Dũng (Xuyong Sun), người dẫn đầu ca phẫu thuật tại Bệnh viện số 2 trực thuộc Đại học Y khoa Quảng Tây ở Nam Ninh, cho biết trước ca này, giới y khoa chỉ cấy ghép các phần mô gan heo vào cơ thể người.

Bác sĩ, nhà khoa học Leonardo Riella tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Boston, Mỹ), người từng dẫn đầu êkíp đầu tiên cấy ghép thận lợn cho một bệnh nhân sống vào năm 2024, đánh giá việc cấy ghép đồng thời cả thận và gan lợn trong cùng một ca phẫu thuật là chưa từng có trước đây. Ông phân tích việc chuyển giao cùng lúc nhiều cơ quan phức tạp hơn rất nhiều so với một cơ quan đơn lẻ; thời gian phẫu thuật kéo dài hơn sẽ làm tăng nguy cơ biến chứng, chưa kể những bệnh nhân cần ghép đa tạng thường là những người có tình trạng bệnh lý nghiêm trọng.

Tiến sĩ Wayne Hawthorne, bác sĩ phẫu thuật kiêm nhà nghiên cứu cấy ghép tại Đại học Sydney (Australia), đánh giá nghiên cứu đã chứng minh tính khả thi của kỹ thuật cấy ghép dị chủng đa tạng. Phương pháp ghép đa tạng vốn được thực hiện bằng nguồn tạng hiến từ người, song do tình trạng khan hiếm nguồn tạng hiến tặng trầm trọng nên các nhóm nghiên cứu đang tích cực tìm kiếm giải pháp thay thế từ nội tạng lợn.

Theo bác sĩ Tôn, người đàn ông nhận nội tạng lợn vốn mắc bệnh thận mạn tính nghiêm trọng và bị xuất huyết não trước khi được xác nhận chết não. Lá gan của ông vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, các bác sĩ đã tiếp nhận và cấy ghép nó cho một bệnh nhân sống khác. Còn ông được ghép các tạng từ một heo đã qua chỉnh sửa 6 gene trong bộ mã di truyền. Trong đó, 3 gene người được chèn thêm vào nhằm giảm nguy cơ xảy ra hiện tượng đông máu và 3 gene heo bị loại bỏ nhằm ngăn chặn hệ miễn dịch của người đào thải các cơ quan này.

Trong vòng 19 giờ sau khi cấy ghép, lá gan lợn bắt đầu tiết mật và cho thấy các dấu hiệu hoạt động bình thường. Chỉ số của các chất thải bao gồm creatinine và urea trong máu bệnh nhân, vốn tăng cao trước đó do bệnh thận, đã trở lại mức bình thường sau khi tiếp nhận hai quả thận lợn, chứng minh các cơ quan này bước đầu vận hành hiệu quả.

Tuy nhiên, khoảng 36 giờ sau cuộc phẫu thuật, êkíp ghi nhận những dấu hiệu sớm của hiện tượng đào thải nội tạng. Cụ thể, các tế bào lợn trong gan và thận bắt đầu bị thay thế dần bởi tế bào người, cho thấy hệ miễn dịch của bệnh nhân đã nhận diện được các cơ quan ngoại lai. Ngoài ra, tại một số vùng nhỏ trên lá gan heo cũng xuất hiện tình trạng hoại tử mô và đông máu cục bộ.

Các tác giả nghiên cứu quan sát thấy trong các cơ quan được cấy ghép có sự gia tăng nồng độ của một loại tế bào miễn dịch mang tên S100A12+, vốn liên quan trực tiếp đến phản ứng viêm. Họ cho rằng loại tế bào này có thể trở thành mục tiêu để nghiên cứu các loại thuốc ức chế, giúp giảm thiểu nguy cơ đào thải nội tạng về lâu dài.

Theo các chuyên gia, cấy ghép dị chủng đa tạng khó có thể trở nên phổ biến trong tương lai gần, bởi ngay cả việc cấy ghép đa tạng từ người sang người hiện nay vốn đã rất phức tạp và tiềm ẩn rủi ro cao. Tuy nhiên, quy trình này có thể mang lại lợi ích cho những bệnh nhân bị suy gan nặng, hội chứng vốn có thể khiến thận ngừng hoạt động theo.

Bác sĩ Tôn Húc Dũng cho biết ông và các cộng sự sẽ tiếp tục thực hiện thêm nhiều thử nghiệm trên người chết lâm sàng và trên loài khỉ sống trước khi có thể tiến hành phẫu thuật trên cơ thể người sống. Ông nói thêm nhóm nghiên cứu cũng cần phải xác minh chắc chắn để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm các loại virus hoặc vi khuẩn từ nội tạng lợn sang cơ thể người.

Bình Minh (Theo Nature)