Ký ức Trung thu xưa

Khoảng 60 đầu lân, khuôn, hộp bánh, lồng đèn gợi nhớ Tết Trung thu hơn nửa thế kỷ trước được trưng bày ở phường Xuân Hòa, TP HCM.

Ngày 4/9, triển lãm Vũ lân khai hội khai mạc tại TP HCM, do nhóm Sài Gòn Vi Vu - dự án nghiên cứu, lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa tổ chức.

Hoạt động trưng bày hơn 60 hiện vật, tranh ảnh về chủ đề trung thu ở cả ba miền đất nước, chủ yếu nằm trong bộ sưu tập của ông Lưu Kim Chung.

Chương trình nhằm tái hiện một bối cảnh lễ hội Rằm tháng tám xưa trong đời sống người Việt, từ văn hóa rước đèn, múa lân đến thú vui làm bánh, thưởng trà từ thập niên 1950 đến 1980.

Ngày 4/9, triển lãm Vũ lân khai hội khai mạc tại TP HCM, do nhóm Sài Gòn Vi Vu - dự án nghiên cứu, lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa tổ chức.

Hoạt động trưng bày hơn 60 hiện vật, tranh ảnh về chủ đề trung thu ở cả ba miền đất nước, chủ yếu nằm trong bộ sưu tập của ông Lưu Kim Chung.

Có khoảng 15 đầu lân, một số loại được chế tác lại. Xưa nhất là con lân hệ Nam Sư được làm ở thập niên 1950. Hiện vật được nhà sưu tập Lưu Kim Chung (ảnh) mua ở Chợ Lớn. Lân có trán cao, dáng tròn, mõm sừng, mắt và tai lớn, miệng rộng, kết hợp râu và lông dày tạo vẻ dũng mãnh.

Theo ông Chung, múa lân Việt Nam chịu ảnh hưởng từ hai dòng của Trung Quốc là Bắc sư và Nam sư. Bắc sư thiên về nhào lộn và mô phỏng động tác tự nhiên của sư tử. Nam sư mang tính nghi lễ và thường gắn với các hoạt động cầu phúc, chúc mừng.

Từ phải sang là các đầu lân của miền Bắc, hệ Bắc sư và hình sư tử mèo của cộng đồng người Tày ở Lạng Sơn.

Nổi bật là nghệ thuật lân hình sư tử mèo, được phỏng dựng lại. Theo quan niệm của người Tày, Nùng, sư tử mèo là linh vật kết hợp vẻ uy dũng của chúa sơn lâm với sự lanh lợi, gần gũi của loài mèo. Loài này tượng trưng cho may mắn, hạnh phúc, no đủ và bình an, thường xuất hiện trong lễ, Tết để xua đuổi điều xấu.

Chiếc mặt nạ Hẩu chế tác năm 2001 của ông Lưu Kim Chung.

Hẩu là linh vật đặc trưng của người Hoa Phúc Kiến ở Bình Dương, thường xuất hiện trong các lễ rước với ý nghĩa thị uy, mở đường và xua đuổi tà khí.

Các công đoạn và bộ dụng cụ làm đầu lân được trưng bày, chú thích sinh động cho người xem.

Đầu lân truyền thống trải qua bốn công đoạn: Trát uốn, bó mây tre dựng khung; Bốc bồi vải mùn và nhiều lớp giấy gia cố; Tả vẽ, phối màu, tạo họa tiết; Trang gắn các chi tiết trang trí, hoàn thiện diện mạo và thần thái.

Từ tục thắp đèn hội nguyệt trong văn hóa Á Đông, lồng đèn dần được bản địa hóa, trở thành món đồ chơi dân gian gắn với tuổi thơ dịp Trung thu. Lồng đèn xưa được làm thủ công từ nan tre, giấy kiếng.

Những chiếc khay khoảng thập niên 1950 - 1960 đựng nhiều loại bánh mứt dịp Trung thu như bánh nướng, khảo, gối, sâm.

Những chiếc khuôn làm bánh Trung thu của ba miền trong bộ sưu tập của ông Kim Chung, trong thập niên 1950 - 1980. Xưa nhất là khuôn bánh miền Trung (ảnh sau), chế tác khoảng 60 năm trước, khắc hình bông hoa, tôm, cua.

Khuôn làm từ nhiều chất liệu khác nhau như gốm, gỗ, chì, đồng. Hoa văn phổ biến là các chữ Hán ghi tên hiệu lò bánh, câu chúc tụng cùng các họa tiết hoa lá, trái cây, linh vật.

Cạnh đó là không gian trưng bày hộp bánh Trung thu qua các thời kỳ. Thập niên 1950, hộp thiếc dần phổ biến, thay thế cách gói bánh bằng giấy và trở thành dạng bao bì chủ đạo tại Chợ Lớn. Các mẫu hộp thiếc thường mang họa tiết văn học, thần thoại của văn hóa Trung Hoa.

Thập niên 1980-1990, giấy bìa cứng dần thay thế nhờ nhẹ, rẻ và đa dạng kiểu dáng. Những năm sau đó, hộp nhựa được sử dụng rộng rãi, đánh dấu sự chuyển đổi sang bao bì hiện đại.