Khi nước Pháp 'cãi nhau về điều hòa'

Đêm qua, trong căn hộ của tôi ở trung tâm Paris, nhiệt độ không hạ xuống được bao nhiêu.

Tường dày kiểu Haussmann ban ngày hút nắng, đến khuya nhả ra, và dù đã mở toang cửa sổ thì thứ tràn vào cũng chỉ là không khí nóng ẩm của một thành phố đã bị nung suốt nhiều ngày.

Hôm 24/6, nước Pháp ghi nhận ngày nóng nhất kể từ khi bắt đầu đo đạc vào năm 1947. Paris chạm 40 độ, nhiều nơi ở miền Tây vượt 43 độ. Tôi bật tivi, và thấy điều khiến một người Việt như tôi gần như không tin nổi: các chính trị gia đang cãi nhau, gay gắt, về chuyện có nên lắp điều hòa.

Với người Việt, đó là câu hỏi gần như không tồn tại.

Điều hòa ở Việt Nam là chuyện đương nhiên như tủ lạnh hay máy giặt, là thứ người ta mua ngay khi có tiền, một dấu hiệu bình thường của đời sống hiện đại. Hiếm ai ngồi tranh luận nên có nó hay không. Vậy mà ở một trong những nước giàu nhất thế giới, nó là chiến trường.

Nhìn từ Nhật, từ Mỹ, từ Hàn Quốc, những nơi hơn 85% nhà có điều hòa, cuộc tranh cãi của người Pháp quả thật khó hiểu. Chỉ khoảng 25% nhà ở và 7% trường học ở Pháp có thiết bị làm mát này.

Lý do nằm ở lịch sử: khác với Italy hay Tây Ban Nha vốn xây nhà để chống nóng, người Pháp xây nhà để chống lạnh. Một căn hộ hướng Nam, nhiều cửa kính lớn, từng được xem là tiêu chuẩn cho một căn hộ cao cấp. Cả một di sản kiến trúc tuyệt đẹp giờ hóa thành những chiếc lò. Trớ trêu đến mức quy chuẩn nhiệt cho nhà xây mới ở Pháp đến nay vẫn lấy dữ liệu thời tiết của năm 2003 làm mốc "nóng nhất" để tính toán - cột mốc mà nhiệt độ hiện tại đã vượt qua từ lâu.

Cuộc tranh luận có thực sự vô nghĩa?

Câu hỏi thật không phải "điều hòa hay không", bởi điều hòa không phải một giải pháp trung tính, vô hại. Để làm mát trong nhà, nó hắt nhiệt ra ngoài phố. Nó ngốn điện đúng vào lúc lưới điện căng nhất. Ngay giữa đợt nóng này, một sự cố đã khiến hàng chục nghìn hộ dân miền Tây mất điện, và hai lò phản ứng hạt nhân phải dừng hoạt động. Càng nóng người ta càng bật điều hòa; càng bật, hệ thống càng dễ sập. Một vòng luẩn quẩn.

Một chuyên gia khí hậu Pháp nói một điều mà tôi nghĩ mãi: tổng của hàng triệu lời giải cá nhân hiếm khi tạo ra một sự thích nghi tốt, vì thích nghi đòi hỏi phối hợp tập thể. Mỗi nhà tự mua một cục điều hòa nghĩa là mỗi nhà tự đẩy hơi nóng sang nhà hàng xóm. Người mua được thì mát; người không mua được thì ngạt thở giữa một con phố nóng hơn. Đó không phải một thành phố thích nghi với cái nóng. Đó là một cuộc chạy trốn, nhà ai nấy lo, và phần thua luôn thuộc về người yếu nhất - như mùa hè 2003, khi 15.000 người chết ở Pháp, phần nhiều là người già trong những căn phòng áp mái.

Trong khi đó, có những lời giải mà điều hòa không bao giờ thay thế được, vì chúng chạm vào căn nguyên chứ không chỉ triệu chứng. Một công viên có thể hạ nhiệt không khí quanh nó khoảng ba độ. Cách nhiệt cho công trình, phủ xanh đô thị, mặt nước, đổi giờ làm việc trong những ngày cực đoan - tất cả đều làm mát cả một khu phố chứ không chỉ một căn phòng.

Đến đây thì tôi nhận ra cuộc cãi vã bị coi là "ngớ ngẩn" của người Pháp đang soi thẳng vào Việt Nam. Bởi Việt Nam đã rơi đúng vào nan đề mà người Pháp đang loay hoay. Hà Nội và TP HCM mỗi mùa hè đều trở thành các đảo nhiệt đô thị, làm nổi lên một bất bình đẳng cũ - ai trả nổi tiền điện thì mát. Đô thị ở Việt Nam cũng đang dựng lên những tòa nhà kính giữa khí hậu nhiệt đới, rồi chống nóng hoàn toàn bằng điều hòa, thay vì thiết kế để bớt nóng ngay từ đầu. Cây xanh, mặt nước, quy chuẩn cách nhiệt, đúng những lời giải tập thể mà chuyên gia Pháp đang gọi tên, lại là thứ dễ dàng bỏ qua nhất.

Người Pháp ít nhất đang tranh luận. Người Việt thì tôi chưa thấy. Thứ một xã hội chưa bao giờ, hoặc ít nghĩ tới, mới là thứ đáng lo, hơn cả thứ gây ra sự tranh cãi.

Viết đến đây, tôi buộc phải quay lại ngờ vực chính mình. Tôi đã đủ công bằng với chiếc điều hòa - thứ vừa bị tôi biến thành "tội đồ"?

Thành thực mà nói, 15.000 con người chết vào mùa hè năm 2003 phần lớn không phải vì hàng xóm bật điều hòa, mà vì chính họ không có lấy một chiếc. Bài học sòng phẳng nhất từ thảm kịch lại là: điều hòa, khi đến được đúng người, là thứ cứu mạng.

Vì vậy, tôi không chống lại điều hòa. Điều hòa vẫn cần, và cần thật - cho người già, cho trẻ nhỏ, cho bệnh viện, cho lớp học những ngày cực đoan. Từ chối nó vào lúc nhiệt kế chạm 40 độ là một sự khắc kỷ vô nghĩa, thậm chí tàn nhẫn. Câu hỏi lớn hơn nằm ngoài chiếc điều hòa, ngoài việc rút vào phòng lạnh và đóng cửa lại: chúng ta - không phải mỗi gia đình, mà cả một thành phố - cần làm gì để bớt nóng?

Điều đáng sợ là ai cũng chỉ làm mát căn phòng của mình, và không ai làm mát thành phố.

Trong một thế giới mà biến đổi khi hậu ngày càng khắc nghiệt, công việc "làm mát cơ thể tôi" và "làm mát thành phố", không thể chỉ được chọn một. Một thành phố lo xa sẽ làm cả hai cùng lúc: trồng cây, phủ xanh; và vẫn lắp điều hòa cho lớp học, cho bệnh viện, cho viện dưỡng lão.

Hoàng Thảo Nguyên