Tháng 10/1992, chàng trai trẻ người Anh, Andy Soloman đặt chân đến Hà Nội với kế hoạch du lịch vài tháng. "Vẻ đẹp của sự nghèo khó và lòng hiếu khách đến kỳ lạ" của những con người sống trong những ngôi nhà hình ống cũ kỹ đã giữ chân ông lại suốt 7 năm, biến Việt Nam thành quê hương thứ hai. Andy sống ở Hà Nội 7 năm (1992-1999), làm việc cho nhiều tờ báo, tạp chí và hãng thông tấn. Ông kết hôn một phụ nữ Việt và đón hai con trai tại đây.
Trong 7 năm, Andy đã lặn lội từ bản làng xa xôi ở vùng cao phía bắc đến những đồi trọc ở Tây Nguyên để ghi lại cuộc sống của một đất nước đang trong quá trình thay đổi. Andy rời Việt Nam năm 1999 cùng những cuộn phim đen trắng ghi lại hành trình xuyên Việt và những người ông từng gặp dọc đường. Nhiều năm trôi qua, cuộn phim chưa rửa vẫn nằm im trong kho lưu trữ của Andy tại Anh.
Đến khi thế giới ngưng trệ vì đại dịch Covid-19, Andy lật lại những kỷ vật cũ và nhận ra nhiều người trong cuộn phim ông từng chụp ở Việt Nam chưa từng được thấy diện mạo chính mình thời trẻ. Ý tưởng về "hành trình tìm lại và trao trả" bắt đầu từ năm 2020. Andy gọi hành trình đó là "sự tiếp diễn" ("Continuum"), quay lại Việt Nam để tìm những con người ông từng gặp, từng lưu lại kỷ niệm về họ qua từng tấm ảnh phim đen trắng 34 năm trước.
Nhắc về Việt Nam những năm 1990, Andy nhớ lại những cung đường "không thể tìm thấy trên bản đồ hiện đại". Để thực hiện chuyến đi xuyên Việt đầu tiên, Andy đã thuê một chiếc xe UAZ469 ở Hà Nội, phương tiện phổ biến nhất thời bấy giờ để chinh phục những cung đường đất đỏ.
"Xe chậm chạp và cực kỳ xóc," Andy kể. Trên chiếc xe, ông đã đi qua những vùng đất mà ở năm 1992 khái niệm về điện lưới, nước sạch hay dịch vụ y tế vẫn còn là điều xa xỉ. Hà Nội khi đó chưa có những tòa nhà cao tầng, chỉ có "những mảng tường vàng rêu phong và tiếng chuông xe đạp lanh lảnh".
Năm 1993, Andy là một trong những người nước ngoài đầu tiên đặt chân đến Đồng Văn, Hà Giang. Đường lên cao nguyên đá khi đó được ông mô tả là "kinh hoàng", với những dốc cao dựng đứng và đá hộc lởm chởm. Andy cho hay những đêm ngủ tại nhà khách của Ủy ban nhân dân huyện, không nước máy, không nhà vệ sinh khép kín, muỗi bủa vây và ánh điện mờ từ máy phát, đã tạo nên dấu ấn khó phai trong ông về một Việt Nam kiên cường trong thiếu thốn.
"Tôi còn gặp những đứa trẻ bị bướu cổ vì thiếu i-ốt, những cộng đồng người dân tộc thiểu số thiếu ăn vài tháng mỗi năm, nhưng luôn sẵn sàng nhường chỗ ngủ tốt nhất cho một người khách lạ", Andy hồi tưởng. Sự tương phản giữa điều kiện sống khắc nghiệt và sự ấm áp của tình người đã thành chất xúc tác cho ống kính của ông.
Thời điểm đó, Andy chụp ảnh bằng phim, không có màn hình để xem lại, cũng không có cách nào để gửi ảnh cho người dân. Những khoảnh khắc ấy chỉ tồn tại trong tâm trí ông và trong những cuộn phim chưa rửa. Ông ghi lại từ những đám cưới truyền thống của người Thái Đen, những đứa trẻ vùng cao, cuộc sống đời thường của người dân tại làng phong Quy Hòa, hay làng nghề làm pháo thủ công ở Bình Đà, Hà Nội (Hà Tây cũ).
Hành trình trao lại ảnh cho những người từng gặp trong chuyến xuyên Việt năm xưa gặp nhiều thách thức. Điều khó nhất đối với nhiếp ảnh gia người Anh là thời gian ba thập kỷ. Địa giới hành chính thay đổi, nhiều người đã chuyển đi hoặc không còn nữa. Công cụ tìm kiếm của ông là những cuốn nhật ký ghi tay với những chỉ dẫn như: "65 km về phía Tây Nam Pleiku" hay "Làng phong gần Quy Nhơn".
Andy cùng người vợ Việt Nam lái chiếc xe máy 500cc rong ruổi qua các tỉnh Tây Nguyên vào năm 2022, rồi đến Bắc Ninh và các làng ven Hà Nội năm 2024. Ông dùng mạng xã hội để kết nối với các hội nhóm địa phương và đã thành công ngoài mong đợi. Đến hết năm 2025, ông đã thành công tìm lại được 57 người tương ứng với 57 cặp tác phẩm đối chiếu ảnh xưa và nay, được ông đưa vào triển lãm cá nhân "Continuum: Vietnam".
Trở lại những vùng đất cũ, Andy choáng ngợp trước sự "thay da đổi thịt" của Việt Nam. Những đồi trọc trơ trụi ở Tây Nguyên năm 1992 giờ đây đã biến thành những cánh rừng kinh tế, những đồi cà phê bạt ngàn và trang trại điện gió.
"Ngày xưa, từ Pleiku vào các bản mất cả ngày vì đường đất đỏ, nay đường nhựa phẳng lỳ, xe máy, ô tô chạy vèo, người dân đều có điện thoại thông minh để dùng mạng xã hội", ông nói.
Tìm lại những địa điểm cũ, Andy cũng chọn cách chụp lại những người cũ bằng chính loại phim đen trắng như 30 năm trước. Theo ông, sắc đen trắng giúp tước bỏ những hào nhoáng của hiện đại để tập trung vào con người.
"Dù nếp nhăn đã hằn sâu, nhưng sự ấm áp trong ánh mắt người Việt vẫn là dấu tích bất biến qua thời gian", Andy nói.
"Cô bé cào cào" Y Yon sau 30 năm gặp lại.
Câu chuyện để lại nhiều cảm xúc với Andy là hành trình tìm được lại "Cô bé cào cào" Y Yon người dân tộc Ba Na ở Kon Tum (nay là Quảng Ngãi). Ngày 8/12/1992, bên căn Nhà Rông cũ kỹ của làng Bahnar Kon Ro Bang II, Andy tình cờ chụp được khoảnh khắc một bé gái nhút nhát đang mải mê chơi đùa với con cào cào xanh. Khi đó, ngôi làng vẫn mang đậm nét nguyên sơ với những nếp nhà gỗ quây quần quanh mái Nhà Rông cao vút tựa cánh buồm.
30 năm sau, ngày 1/12/2022, nhiếp ảnh gia người Anh tìm lại ngôi làng năm xưa, giờ đầy những ngôi nhà bê tông hiện đại san sát, thay thế nhà gỗ ven đường. Giữa những đổi thay của đô thị hóa, Andy vẫn tìm thấy "cô bé Cào cào". Y Yon giờ đây 42 tuổi.
"Cuộc hội ngộ đầy tiếng cười, Y Yon nâng niu bức ảnh thuở nhỏ, khoe với bạn bè và người thân. Nhà Rông vẫn còn đó, nụ cười của cô ấy khi nhìn lại chính mình của 30 năm trước vẫn vẹn nguyên", Andy nhớ lại.
Cũng tại Tây Nguyên, ngày 12/12/1992, Andy ghé ngôi làng Ia Pia, xã Ia Grăng, Gia Lai. Ông được trưởng làng Kpa Ieng, khi đó 65 tuổi, đón tiếp tại một ngôi nhà sàn gỗ đơn sơ, trong nhà chất 25 vò rượu cần dọc vách gỗ và bếp lửa nghi ngút khói hong khô ngô, đậu. Ký ức của Andy về vị trưởng làng còn nguyên, Andy được trưởng làng cho xem chiếc nỏ và hộp sọ bò rừng khổng lồ, những kỷ vật gắn liền với đời sống săn bắn của dân địa phương.
Bà Rô Lan Lát bên bức ảnh chụp 30 năm trước của người chồng quá cố.
Ngày 27/11/2022, Andy quay lại làng tìm Kpa Ieng và nhận tin vị trưởng làng năm xưa đã qua đời. Người tiếp đón Andy là vợ trưởng làng, bà Rô Lan Lát. "Khi cầm trên tay bức ảnh cũ chụp chồng mình ba thập kỷ trước, bà ngồi lặng lẽ rất lâu", Andy nói. Tấm ảnh không chỉ là món quà bất ngờ mà còn là tư liệu hiếm hoi về người chồng đã khuất, ghi lại một phần cuộc sống của gia đình trong ngôi nhà sàn cũ giờ chỉ còn là ký ức.
Hành trình của Andy chạm đến cảm xúc của nhiều người. Tại triển lãm ảnh của Andy diễn ra ở Premier Village Phú Quốc hồi tháng 2, chị Thu Hà, khách tham quan, cảm động khi tìm hiểu câu chuyện nhiếp ảnh Anh đi tìm lại những người xa lạ chỉ để trao lại một tấm ảnh.
"Tôi nể phục cách Andy ghi chép tỉ mỉ từng câu chuyện, nhớ từng cái tên từ 30 năm trước, có lẽ trí nhớ của ông được rèn luyện xuất sắc để có thể kết nối những ký ức này một cách chính xác", chị Hà nói.
Dù đã tìm lại được 57 thân phận, Andy vẫn muốn trở lại Cao Bằng, Hà Giang để tìm lại những gương mặt cũ trong kho tư liệu khổng lồ của mình.
Hiện, Andy Soloman dành khoảng 5 tháng mỗi năm tại Việt Nam để tiếp tục dự án. Sau khi ra mắt tại Hà Nội, triển lãm cá nhân của ông đã dừng chân tại Phú Quốc vào tháng 2 và đến TP HCM vào tháng 3.
"Hành trình của tôi ở Việt Nam vẫn tiếp diễn, hy vọng sẽ còn nhiều cuộc hội ngộ trong những năm tới", Andy nói.
Bích Phương
Ảnh: NVCC