Dùng AI biến tấu thiết kế của người khác thế nào thì bị xử lý hình sự?

Công an TP HCM vừa khởi tố bị can đối với Hoàng Thị Bích Ngọc, chủ thương hiệu Vải áo dài Đất Lành, để điều tra về tội Xâm phạm quyền tác giả theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam là tác giả, chủ sở hữu hợp pháp bộ sưu tập áo dài "Thư từ phố thị", đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Bà Ngọc đã sử dụng hình ảnh mẫu thiết kế thuộc bộ sưu tập này, dùng AI xử lý, sau đó chỉnh sửa, hoàn thiện để phục vụ hoạt động sản xuất, quảng cáo và kinh doanh.

Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi liên quan lĩnh vực thời trang bị xử lý hình sự về quyền tác giả. Nó cũng làm dấy lên tranh luận về ranh giới giữa sáng tạo, học hỏi ý tưởng và hành vi bị xem là xâm phạm quyền tác giả trong thời đại AI.

Theo các chuyên gia, vụ việc là lời cảnh báo về những rủi ro pháp lý khi sử dụng AI trong hoạt động sáng tạo và kinh doanh mà không tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của người khác.

Cứ dùng AI là phạm pháp?

Theo luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, điều quan trọng nhất trong vụ việc không nằm ở việc người thực hiện có sử dụng AI hay không. Việc sử dụng AI không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm pháp lý nhưng cũng không đương nhiên loại bỏ trách nhiệm pháp lý.

"AI chỉ là công cụ. Pháp luật không đánh giá hành vi dựa trên việc sử dụng Photoshop, AI hay bất kỳ phần mềm nào khác, mà đánh giá dựa trên việc có khai thác trái phép tác phẩm được bảo hộ hay không", luật sư Tú nói.

Theo luật sư Tú, hiện nay có không ít người cho rằng chỉ cần đưa một thiết kế vào hệ thống AI để chỉnh sửa, biến đổi hoặc tái tạo thì sản phẩm đầu ra mặc nhiên trở thành tác phẩm mới. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa hẳn chính xác.

Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, căn cứ để xem có hành vi xâm phạm hay không là nguồn gốc của dữ liệu đầu vào và mức độ sử dụng các yếu tố sáng tạo của tác phẩm gốc. Nếu những yếu tố cốt lõi tạo nên dấu ấn sáng tạo của tác giả vẫn được tái hiện dưới hình thức khác thì việc có sử dụng AI hay không không phải là yếu tố quyết định trách nhiệm pháp lý.

Nói cách khác, AI có thể làm thay đổi cách thức tạo ra sản phẩm, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc bảo vệ quyền của người sáng tạo.

Khi nào bị xử lý hình sự?

Theo luật sư Mai Thị Thảo, Phó giám đốc TAT Law Firm, không phải mọi hành vi sao chép tác phẩm của người khác đều dẫn đến trách nhiệm hình sự. Việc xử lý hình sự chỉ được đặt ra khi hành vi xâm phạm đạt mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội theo các tiêu chí của Bộ luật Hình sự.

Để xem xét tội Xâm phạm quyền tác giả, trước hết phải xác định có tác phẩm được pháp luật bảo hộ. Trong vụ việc này, cơ quan điều tra cho biết bộ sưu tập "Thư từ phố thị" đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả.

Kế đến là việc làm rõ hành vi bị cho là xâm phạm. Theo thông tin công bố, cơ quan điều tra cho rằng có việc sử dụng hình ảnh mẫu thiết kế thuộc bộ sưu tập được bảo hộ để phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả cũng kết luận có sự sao chép giữa hình thức thể hiện của mẫu thiết kế này với sản phẩm do Công ty TNHH In vải áo dài Đất Lành sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, việc có hay không hành vi sao chép, mức độ sao chép và trách nhiệm của từng cá nhân liên quan vẫn cần tiếp tục được làm rõ trong quá trình điều tra.

Ngoài yếu tố sao chép, cơ quan điều tra còn phải chứng minh lỗi cố ý, mục đích thương mại, khoản thu lợi bất chính, thiệt hại gây ra hoặc giá trị hàng hóa vi phạm.

Điều 225 Bộ luật Hình sự quy định người xâm phạm quyền tác giả có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu việc sao chép hoặc phân phối tác phẩm nhằm mục đích thương mại và đạt các ngưỡng luật định về thiệt hại, thu lợi bất chính hoặc giá trị hàng hóa vi phạm.

Trong vụ án này, cơ quan điều tra bước đầu xác định hoạt động sản xuất, kinh doanh được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp với nhiều bộ phận như thiết kế, sản xuất, kinh doanh, kho vận, kế toán cùng mạng lưới bán hàng trên nhiều địa phương. Theo luật sư Thảo, đây có thể là một trong những căn cứ để đánh giá quy mô khai thác thương mại của hành vi.

Có được sao chép một ít không?

Theo luật sư Mai Thị Thảo, Phó giám đốc TAT Law Firm, pháp luật không quy định "sao chép bao nhiêu phần trăm" thì vi phạm, cũng không tồn tại khái niệm "sao chép ít thì được phép".

Điều được xem xét không phải tỷ lệ giống nhau, mà là phần được sử dụng có phải là dấu ấn sáng tạo riêng của tác phẩm gốc hay không, đồng thời việc sử dụng đó có nhằm mục đích thương mại hay không.

Trong nhiều trường hợp, chỉ cần sao chép một phần quan trọng của tác phẩm được bảo hộ mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền cũng có thể bị xem xét là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Tuy nhiên, không phải mọi hành vi xâm phạm quyền tác giả đều bị xử lý hình sự. Nếu chưa đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, chủ sở hữu quyền vẫn có thể yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, gỡ bỏ sản phẩm, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử phạt hành chính.

"Không phải sao chép ít là hợp pháp, cũng không phải sao chép nhiều mới bị xử lý hình sự. Vấn đề cốt lõi là người thực hiện có sử dụng trái phép thành quả sáng tạo được pháp luật bảo hộ của người khác hay không", luật sư Thảo nói.

Cùng quan điểm, luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, cho rằng AI không phải chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về cá nhân hoặc tổ chức đứng sau quyết định sử dụng công nghệ này.

"AI có thể làm thay đổi phương thức sáng tạo nhưng không làm thay đổi nguyên tắc bảo vệ quyền của người sáng tạo. Nếu coi AI là căn cứ để hợp pháp hóa việc khai thác thành quả sáng tạo của người khác thì về bản chất chỉ là thay đổi công cụ, không thay đổi hành vi", ông Tú nói.

Hải Duyên