Đối thoại với người khác biệt

Noah kể về hai người ông của mình. Một người là tín đồ Hồi giáo Pakistan từng trải qua những biến động đau thương của cuộc chia cắt Ấn Độ - Pakistan năm 1947. Người còn lại là một người Do Thái sống sót sau thảm họa Holocaust.

Hai con người mang những ký ức lịch sử, niềm tin tôn giáo và thế giới quan rất khác nhau. Họ không đồng ý với nhau về nhiều vấn đề. Nhưng trong ký ức của Noah, hai người ông vẫn thường ngồi uống cà phê, tranh luận về đủ chuyện trên đời. Họ không thay đổi được quan điểm của nhau nhưng chưa bao giờ từ bỏ việc đối thoại.

Noah rút ra một thông điệp lay động: đối trọng của sự chia rẽ không nhất thiết phải là sự đồng thuận, mà là sự thấu hiểu.

Lời nhắc nhở ấy từ giảng đường Harvard thức tỉnh một thực tế mà Việt Nam cũng thường phải đối diện. Suốt chiều dài lịch sử, từ huyền thoại "đồng bào" trong bọc trăm trứng, lũy tre làng chống thiên tai, cho đến những cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại, sự đồng thuận là bệ đỡ cho sự sinh tồn của dân tộc. Khi đất nước còn nghèo, đồng thuận cũng là sức mạnh tối thượng. Nhưng khi bước vào giai đoạn phát triển mới, Việt Nam đối mặt với thách thức lớn hơn: năng lực quản trị sự khác biệt.

Trong một xã hội chuyển mình với tốc độ chóng mặt, sự khác biệt đang phình to ra mỗi ngày.

Người trẻ nghĩ khác người già. Thành thị xa rời nông thôn. Người trong nước nhìn cuộc sống khác với kiều bào. Và một kỹ sư làm công nghệ AI đang sống trong một thế giới hoàn toàn khác với một công nhân sản xuất truyền thống. Vấn đề của thời đại này không còn là làm sao để mọi người nghĩ giống nhau, mà là làm sao để những người nghĩ khác nhau vẫn còn muốn ngồi lại nói chuyện với nhau.

Gần nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, người Việt Nam vẫn mang theo những ký ức rất khác nhau về cùng một giai đoạn lịch sử. Có người trải qua chiến tranh bằng năm tháng chiến đấu nơi chiến trường. Có người trải qua chiến tranh bằng hành trình ly hương. Có những người lớn lên trong những năm tháng bao cấp thiếu thốn. Có những người trưởng thành ở các quốc gia phát triển cách quê hương nửa vòng trái đất.

Những trải nghiệm ấy tạo nên nhiều góc nhìn khác nhau về lịch sử, về thành công, về tự do, về hạnh phúc và về tương lai đất nước.

Nhưng điều quan trọng hơn là hiểu được nguồn gốc của những khác biệt. Khi hiểu, con người sẽ bớt vội vàng phán xét và dễ chấp nhận rằng một người khác mình chưa chắc đã sai, mà đơn giản họ đang nhìn cuộc sống từ một vị trí khác.

Sự trưởng thành của một xã hội không được đo bằng mức độ giống nhau trong suy nghĩ, mà bằng khả năng giữ được sự tôn trọng và đối thoại ngay cả khi tồn tại những khác biệt không thể dung hòa hoàn toàn.

Đó cũng là điều mà hai người ông của Noah Eckstein đã làm được. Họ không thay đổi niềm tin của nhau. Họ không từ bỏ bản sắc của mình. Nhưng họ vẫn dành cho nhau sự quan tâm và tôn trọng như những thành viên trong cùng một gia đình.

Thấu hiểu, sau khi giúp con người chấp nhận sự khác biệt, còn tạo bước đệm để các phía khác biệt lắng nghe nhau, nhằm đi đến đồng thuận hoặc tạo nên các hành động đúng.

Tôi nhớ lần trò chuyện với một lãnh đạo doanh nghiệp. Ông thở dài bảo: "Điều khiến tôi mệt mỏi nhất lúc này không phải là khó khăn thị trường, mà là cảm giác không ai nghe mình". Nhiều khi, doanh nghiệp không cần những gói ưu đãi thuế hay sự hỗ trợ đặc biệt. Họ cần một cơ hội được trình bày sòng phẳng câu chuyện của mình, được lắng nghe những vướng mắc từ thực tế tinh tế nhất.

Nhìn lại lịch sử đổi mới của Việt Nam, những cải cách lớn mang tính bước ngoặt thực chất đều bắt đầu từ việc một phía lắng nghe lý lẽ của phía khác. Khoán 10 sinh ra từ việc lắng nghe tiếng thở dài của người nông dân trên những cánh đồng hợp tác xã. Luật Doanh nghiệp ra đời từ việc lắng nghe khát vọng tự do kinh doanh của người dân. Nghị quyết 68 là câu trả lời từ việc lắng nghe tiếng kêu cứu của khu vực kinh tế tư nhân sau đại dịch. Không có một cuộc cải cách nào được sinh ra từ sự áp đặt hay sự im lặng gượng ép.

Thế nhưng, năng lực lắng nghe và thấu hiểu ấy dường như đang trở thành một thứ "hàng hiếm", đặc biệt là trên không gian mạng.

Ngày trước, để ghét một ai đó, chúng ta cần phải gặp họ, tiếp xúc và mâu thuẫn với họ. Ngày nay, để kích hoạt lòng căm ghét, người ta chỉ cần một đoạn clip cắt ghép 30 giây, một dòng tiêu đề giật gân, hay một dòng trạng thái bóc phốt. Đám đông lập tức tràn vào, dán nhãn và chọn phe.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà tốc độ phán xét nhanh hơn tốc độ tìm hiểu. Người ta luôn chực chờ để hỏi: "Anh đứng bên phe nào?", chứ hiếm ai đủ kiên nhẫn để hỏi: "Chuyện gì đã khiến anh nghĩ như vậy?".

Các thuật toán mạng xã hội lại được thiết kế để nuôi dưỡng sự lười biếng này. Chúng giữ chân người dùng bằng cách liên tục hiển thị những nội dung, những con người có cùng quan điểm. Dần dần, mỗi người tự nhốt mình vào một "buồng vang" (echo chamber) của riêng mình: chỉ nghe những điều mình thích nghe, tin những điều mình muốn tin, và hoàn toàn mất đi khả năng đối thoại với những người khác biệt.

Mỗi người đã dành rất nhiều năm trong cuộc đời, từ ghế nhà trường cho đến trường đời, để học cách nói, học cách thuyết trình, học cách phản biện và bảo vệ quan điểm đến cùng để chiến thắng. Nhưng có rất ít người trong chúng ta được dạy cách lắng nghe người khác với một tâm thế bao dung rằng: có thể họ đúng ở một khía cạnh nào đó mà mình chưa nhìn thấy.

Trong một xã hội ngày càng đa dạng và phức tạp, thấu hiểu không làm chúng ta yếu đi, thấu hiểu là thứ duy nhất giữ cho những người khác biệt vẫn có thể cùng nhau đi tiếp hành trình.

Đinh Hồng Kỳ