Điều gì khiến người già hay hờn dỗi như trẻ lên ba?

Bạn có để ý không?

Có những cụ ông, cụ bà cả đời điềm đạm, quyết đoán vậy mà đến tuổi xế chiều chỉ vì một câu nói vô tình cũng khiến họ dỗi hờn, thậm chí bật khóc như một đứa trẻ lên ba?

Chúng ta hay cười xòa cho qua: "Già rồi sinh tật, nhõng nhẽo như trẻ con". Nhưng ít ai dừng lại đủ lâu để hỏi: vì sao một người từng trải qua cả đời thăng trầm giờ đây lại trở nên mong manh đến thế? Đó là "trái tính tuổi già" hay còn điều gì đang âm thầm biến đổi bên trong họ?

Bạn đang nghe Podcast Giải mã, xuất bản vào trưa thứ Năm hàng tuần trên báo VnExpress.

Và tôi là Thu Thuỷ.

Trước khi trả lời vì sao, chúng ta cùng tìm hiểu xem hiện tượng "người già hoá trẻ con" thực chất là gì?

Người ta hay nói: “Một già một trẻ bằng nhau” như một cách nói lên biểu hiện thường gặp ở người cao tuổi: hay dỗi hờn, dễ khóc hoặc cáu gắt và muốn mọi người xung quanh chiều theo ý mình giống như một đứa trẻ.

Từ thời Hy Lạp cổ đại, người ta đã lưu truyền một câu: "Người già là trẻ con lần hai". Chủ đề này từng xuất hiện nhiều lần trong các vở kịch, như hài kịch của Aristophanes từ thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, sau này là nhiều vở kịch của đại văn hào William Shakespeare. Trong vở As You Like It, khi mô tả bảy giai đoạn của một đời người, Shakespeare đã gọi chặng cuối cùng của kiếp nhân sinh bằng cụm từ: “second childishness” - tuổi thơ lần thứ hai.

Cách gọi ấy sau này đi sâu vào ngôn ngữ phương Tây, đến thế kỷ 19, cụm từ "second childhood" chính thức xuất hiện trên các ấn phẩm y khoa và báo chí đại chúng, mô tả việc người già dần quay về những nhu cầu cơ bản nhất.

Xét trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là sự thoái lùi hành vi. Khái niệm này bắt nguồn từ lý thuyết kinh điển về cơ chế phòng vệ tâm lý của Sigmund và Anna Freud để chỉ trạng thái mà một người trưởng thành có biểu hiện quay lại những phản ứng cảm xúc thuở ấu thơ.

Nguyên nhân thứ nhất dẫn đến hiện tượng này là do sự lão hóa của thùy trán trong não bộ.

thuỳ trán - vùng não đảm nhiệm chức năng kiểm soát hành vi và điều chỉnh cảm xúc.

Có một chi tiết thú vị: thùy trán là vùng não phát triển muộn nhất ở con người, phải ngoài hai mươi tuổi mới hoàn thiện. Vì vậy một đứa trẻ hay ăn vạ không phải vì nó hư mà đơn giản là não bộ của đứa trẻ ấy chưa hoàn thiện.

Nhưng trớ trêu thay, thùy trán là nơi lão hóa sớm nhất trong bộ não.

Theo một nghiên cứu của nhóm Mara Mather, Đại học Nam California, các nhà khoa học đã kiểm chứng điều này bằng thí nghiệm: cho người trẻ và người già cùng làm một bài tập kiềm chế cảm xúc rồi quan sát phản ứng não bộ.

Kết quả là: ở người trẻ, các vùng não hoạt động rất rành mạch, vùng nào việc nấy. Còn ở một số người cao tuổi, ranh giới chức năng giữa các vùng não bắt đầu lẫn lộn. Hiện tượng này được gọi là “mất phân hóa chức năng”.

Đó là lý do vì sao một số người cao tuổi khó có thể kiềm chế cảm xúc, dễ giận dỗi và trở nên cáu gắt thất thường.

Sự mất phân hóa chức năng não bộ của mỗi người lại hoàn toàn khác nhau. Người sống năng động, thường xuyên giao tiếp xã hội có xu hướng lão hóa thùy trán chậm hơn. Ngược lại, người ít vận động trí óc, có bệnh nền hoặc yếu tố di truyền bất lợi, quá trình này diễn ra nhanh hơn hẳn.

Đó là lý do vì sao trong cùng một độ tuổi, có cụ vẫn điềm đạm, minh mẫn, có cụ lại dễ hờn dỗi như trẻ nhỏ. Sự khác biệt đó không nằm ở tuổi tác, mà ở tốc độ lão hóa của thùy trán.

Nguyên nhân thứ hai là do sự sa sút trí tuệ, điển hình của bệnh Alzheimer

Bạn thử nhớ lại xem: có bao giờ ông bà kể cho mình nghe một câu chuyện thời trẻ cực kỳ chi tiết nhưng lại không nhớ nổi sáng nay đã ăn gì hay chưa?

Đó có thể là dấu hiệu của sa sút trí tuệ mà phổ biến nhất là bệnh Alzheimer. Theo bài tổng quan khoa học trên tạp chí Current Opinion in Psychiatry, đây là một trong những nguyên nhân làm thay đổi nhận thức và tính cách của người cao tuổi.

Điều kỳ lạ ở căn bệnh này là nó xóa trí nhớ theo thứ tự ngược: kí ức gần, vừa mới hình thành thì mất trước; kí ức xa, từ thời trẻ lại tồn tại lâu hơn.

Kết quả là người bệnh Alzheimer dần sống trong khoảng thời gian lẫn lộn: hiện tại thì mờ nhạt, không nắm bắt được còn quá khứ thì rõ ràng, sống động như vừa mới xảy ra.

Đây chính là lúc hành vi "trẻ con" xuất hiện. Khi không còn nắm chắc được thế giới hiện tại đang vận hành ra sao, người bị Alzheimer không còn đủ khả năng suy xét, cân nhắc như một người lớn từng trải. Thứ duy nhất họ còn có thể dựa vào chính là những phản xạ cũ từ trong quá khứ.

Nói cách khác, chính sự sa sút trí tuệ đã âm thầm làm thay đổi cấu trúc não của người lớn tuổi, khiến họ cư xử như trẻ con.

Nguyên nhân thứ ba là do cơ chế tâm lý tìm về nơi từng là an toàn nhất của người già

Có một điều kỳ lạ là tại sao có những cụ ông, cụ bà hoàn toàn minh mẫn nhưng mỗi khi buồn bực vẫn giận dỗi hệt như con trẻ?

Câu trả lời nằm ở một cơ chế tâm lý mà nhà tâm lý học Freud gọi là cơ chế "hồi quy": khi con người gặp chuyện quá sức chịu đựng, tâm trí có xu hướng lùi lại về đúng khoảng thời gian mà người đó từng cảm thấy được che chở nhiều nhất - đó là tuổi ấu thơ.

Bằng chứng thực tế vào năm 2014, nhóm nghiên cứu do Manfred Diehl dẫn đầu đã theo dõi gần 400 người trưởng thành trong nhiều năm và ghi nhận: xu hướng sử dụng cơ chế hồi quy giảm dần từ tuổi thiếu niên, rồi bất ngờ tăng vọt trở lại sau tuổi 65.

Điều gì đã kích hoạt sự quay trở lại của cơ chế vào độ tuổi này?

Đó là vì tuổi già thường kéo theo hàng loạt mất mát dồn dập: mất công việc, mất sức khoẻ, mất bạn bè, mất bạn đời và mất luôn cả cảm giác làm chủ được cuộc sống.

Khi những điểm tựa của đời người lần lượt lung lay, tâm trí họ tự tìm về chỗ quen thuộc nhất trong ký ức để xoa dịu nỗi buồn và cô đơn.

Ngày còn tấm bé, chỉ cần nũng nịu hay giận hờn một chút là ta đã nhận được sự chú ý và quan tâm vỗ về của cha mẹ. Để rồi khi bước vào tuổi xế chiều, trước những mất mát và nỗi cô đơn không thể chống lại, tâm trí họ lại lặng lẽ quay về đúng phản xạ ấy với người thân của mình.

Và nguyên nhân cuối cùng đến từ việc chúng ta đang vô tình "dạy" người già cách làm nũng.

Nhà tâm lý học lão khoa Margret Baltes, Đại học Tự do Berlin, đã dành hơn 20 năm quan sát cách nhân viên y tế và người thân đối xử với người già trong viện dưỡng lão và bệnh viện.

Bà phát hiện một quy luật lặp đi lặp lại: khi người già thể hiện sự phụ thuộc như: nhờ vả, than vãn, chờ người khác làm hộ thì họ gần như luôn được chú ý, giúp đỡ, dỗ dành ngay lập tức. Ngược lại, khi họ cố tự làm việc gì đó, phản ứng từ người xung quanh thường là thờ ơ, thậm chí bị gạt đi.

Điều đáng chú ý nhất là chuyện này xảy ra bất kể người già đó còn khả năng tự chủ hay không.

Đây chính là quy luật cơ bản nhất của việc học hành vi: hành động nào được thưởng, hành động đó sẽ lặp đi lặp lại. Người già học được rằng chỉ cần mè nheo, khóc lóc là nhận được sự đáp ứng, còn tự làm thì chẳng ai buồn để ý - y hệt cách một đứa trẻ học được bài học đầu đời của mình.

Kết quả ấy cho thấy một điều quan trọng: hành vi "trẻ con hóa" ở người già không chỉ đến từ những gì đang mòn đi bên trong não bộ, mà còn đến từ cách môi trường xung quanh đối xử với họ mỗi ngày.

Vậy liệu rằng, chúng ta có cách nào để giúp đỡ người cao tuổi không?

Câu trả lời từ khoa học, may mắn thay, khá tích cực.

Trước hết, ta cần quan tâm và trò chuyện mỗi ngày với người lớn để bù đắp vào phần suy thoái trong não bộ của họ.

Năm 2022, nhóm 4 nhà khoa học tại Đại học Iowa đã công bố một nghiên cứu cho thấy ở những người cao tuổi vẫn duy trì được các mối quan hệ xã hội tích cực, có bạn bè, có người để trò chuyện mỗi ngày thì họ có khả năng điều tiết được cảm xúc lành mạnh thay vì hành xử bộc phát.

Nói cách khác: thứ đã hao mòn bên trong não như trí tuệ hay thùy trán vẫn có thể được bù đắp lại phần nào từ bên ngoài bằng sự kết nối và hành động quan tâm của những người xung quanh.

Bên cạnh đó, chúng ta cần trao lại cho người già quyền tự quyết trong cuộc sống thay vì làm hộ mọi việc.

Một thí nghiệm kinh điển vào năm 1976, hai nhà tâm lý học Ellen Langer và Judith Rodin đã chia 91 cư dân một viện dưỡng lão thành 2 nhóm. Nhóm thứ nhất được cho quyền tự quyết: tự sắp xếp phòng, tự chọn hoạt động và tự chăm sóc một chậu cây. Nhóm thứ hai nhận đúng những thứ y hệt nhưng với lời dặn ngược lại: nhân viên sẽ lo hết mọi thứ giúp họ.

Khác biệt duy nhất giữa hai nhóm chỉ là: một nhóm được tự làm, nhóm còn lại được giúp đỡ từ a đến z. Sau ba tuần, nhóm được tự quyết vui vẻ hơn, hoạt bát hơn, và được y tá đánh giá tỉnh táo hơn hẳn nhóm còn lại.

Điều đó chứng minh rằng chúng ta nên cho người già quyền tự quyết, tự làm trong khả năng của mình để họ có cảm giác mình vẫn còn giá trị và có quyền kiểm soát cuộc đời bản thân, không bị phụ thuộc.

Sau khi nghe nội dung của Giải mã ngày hôm nay, nếu ông bà hay cha mẹ bạn bỗng dỗi hờn vô cớ, hãy chậm lại một chút và ngẫm xem: Điều gì khiến họ cảm thấy bất lực đến mức phải tìm về phản xạ của một đứa trẻ? Và liệu ta có đang vô tình khiến điều đó xảy ra hay không?

Cảm ơn bạn đã lắng nghe. Hẹn gặp lại ở tập tiếp theo.

Nguồn tham khảo:

1. Dedifferentiation of emotion regulation strategies in the aging brain. https://doi.org/10.1093/scan/nsu129

2. Personality change in old age https://doi.org/10.1097/YCO.0b013e3280113d09

3. Change in coping and defense mechanisms across adulthood: Longitudinal findings in a European American sample. https://doi.org/10.1037/a0033619

4. Independence and dependence in self-care behaviors in nursing home residents: An operant-observational study. https://doi.org/10.1177/016502548000300409

5. Emotion regulation in older adulthood: Roles of executive functioning and social relationships. https://doi.org/10.1080/13825585.2022.2027331

6. The effects of choice and enhanced personal responsibility for the aged: A field experiment in an institutional setting. https://doi.org/10.1037/0022-3514.34.2.191
7. Children, Education, and Open Doors: More Greek Proverbs – SENTENTIAE ANTIQUAE

8. As You Like It - Act 2, scene 7 | Folger Shakespeare Library