Cựu sinh viên luật Harvard xây trợ lý AI cho luật sư Việt Nam

Tốt nghiệp Đại học Harvard, nhiều năm làm việc trong lĩnh vực pháp lý, Dương Bảo Trung, Giám đốc điều hành LEXengine, chọn dùng AI để giảm phần việc tra cứu của luật sư.

Dương Bảo Trung nhớ những ngày đầu theo nghề luật. Có những đêm, màn hình máy tính hàng chục tab về luật, nghị định, thông tư, bản án... mở cùng lúc. Tìm thấy điều khoản cần dùng chưa đủ, người luật sư phải kiểm tra văn bản còn hiệu lực hay không, quy định đã thay đổi ra sao, có áp dụng cho vụ việc đang xử lý hay không.

Công việc càng nhiều, anh càng thấy một nghịch lý: luật sư được đào tạo để phân tích, phán đoán, đánh giá rủi ro và đưa ra lời khuyên, nhưng phần lớn thời gian lại dành cho tìm kiếm, kiểm tra thông tin. Anh bắt đầu nghĩ đến ý tưởng để máy, công nghệ làm bớt phần việc ấy.

"Tôi không nghĩ mình đang rời nghề luật. Tôi muốn tìm cách thay đổi cách luật sư làm việc và cách thị trường pháp lý vận hành", anh Trung nói. Từ ý tưởng đó, anh cùng cộng sự phát triển LEXcentra, trợ lý AI pháp lý. Theo đại diện LEXcentra, hệ thống hiện xử lý hơn hai triệu tài liệu, hỗ trợ tra cứu, tổng hợp quy định, nghiên cứu bản án và phân tích hồ sơ. Năm 2026, giải pháp của nhóm được chọn vào vòng sơ khảo Âu Lạc Grand Prize, giải thưởng tìm kiếm các sản phẩm AI do người Việt phát triển và làm chủ.

AI phải biết văn bản nào còn hiệu lực

Nếu chỉ cần đưa nhiều luật vào máy rồi đặt câu hỏi, Legal AI đã dễ hơn nhiều. "Số lượng lớn chưa bao giờ khó nhất. Phần khó nằm ở độ đúng, sạch và ngữ cảnh", anh nói.

Văn bản pháp luật luôn gắn với thời điểm. Mỗi văn bản có ngày ban hành, hiệu lực, có thể qua nhiều lần sửa đổi, thay thế rồi hết hiệu lực. Quy định áp dụng cho vụ việc xảy ra hôm nay chưa chắc phù hợp với sự việc từ vài năm trước. Hai điều khoản nhìn gần giống nhau cũng có thể khác đối tượng hoặc phạm vi điều chỉnh. Hệ thống vì thế phải xử lý cả nội dung, tình trạng hiệu lực, lịch sử sửa đổi và quan hệ giữa các văn bản.

Nhóm phát triển sản phẩm ban đầu chỉ có vài người. Trung phụ trách nghiệp vụ và sản phẩm, phần kỹ thuật do các cộng sự có chuyên môn công nghệ đảm nhiệm. Theo anh, kỹ sư có thể xây hệ thống xử lý dữ liệu, nhưng chưa chắc biết câu hỏi pháp lý nên bắt đầu từ văn bản nào, tài liệu nào đáng tin, tại sao hai điều khoản tưởng giống nhau lại không thể áp dụng giống nhau. Ngược lại, người làm luật gặp khó khăn khi không thể tự giải quyết những bài toán công nghệ phức tạp.

Anh từng ví công việc của nhóm như đứng giữa hai thứ ngôn ngữ. Những cuộc trao đổi giữa hai nhóm dần đi vào các chi tiết cụ thể: văn bản nào được ưu tiên, cách xác định hiệu lực, quan hệ giữa các quy định, căn cứ nào cần xuất hiện cùng câu trả lời. Trung cũng đặt giới hạn cho hệ thống. "Với pháp luật, không nên có tâm lý ‘AI nói là đúng’. AI phải dẫn được căn cứ để luật sư kiểm tra lại", anh nói.

Ngoài ra, có những vấn đề pháp lý không tồn tại duy nhất một cách hiểu. Nhiều quy định có thể cùng liên quan vụ việc, thậm chí dẫn đến các hướng tiếp cận khác nhau. Khi gặp trường hợp như vậy, LEXcentra hướng đến việc đưa ra các căn cứ liên quan, những điểm có thể xung đột cùng các cách hiểu để người sử dụng tiếp tục kiểm tra. "Trong nghề luật, câu trả lời tốt đôi khi không nằm ở duy nhất một đáp án, cần chỉ ra các cách hiểu và cơ sở của từng cách hiểu", Trung khẳng định.

Từ tìm văn bản đến hỗ trợ công việc pháp lý

Bài toán ban đầu của Trung xoay quanh việc tra cứu. Nhưng người làm luật không tìm văn bản chỉ để biết quy định ghi gì. Họ còn phải dùng thông tin đó để kiểm tra hợp đồng, nghiên cứu bản án, đối chiếu quy định, phân tích hồ sơ hoặc chuẩn bị phương án cho khách hàng.

Các giải pháp của nhóm vì thế dần đi từ tìm kiếm tài liệu sang hỗ trợ từng phần trong quá trình làm việc. "Công cụ tra cứu giúp bạn tìm thấy tài liệu. Trợ lý pháp lý phải giúp bạn làm được công việc", Trung phân tích. Với tính hữu ích, LEXcentra, giải pháp AI pháp lý do nhóm phát triển, đã được Bộ Tư pháp tích hợp trên Cổng Pháp luật quốc gia để phục vụ hoạt động phổ biến pháp luật cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời được sử dụng trong dự án tổng rà soát văn bản quy phạm Việt Nam năm 2026.

Nhóm người dùng có nhu cầu rõ nhất hiện nay gồm luật sư, bộ phận pháp chế doanh nghiệp và những người thường xuyên nghiên cứu pháp luật. Họ có thể dùng AI để đối chiếu quy định, nghiên cứu bản án, phân tích hồ sơ, kiểm tra hợp đồng hoặc hỗ trợ soạn thảo. Khi AI đọc và tổng hợp tài liệu nhanh hơn, công việc của luật sư chuyển nhiều hơn sang những phần cần phán đoán chuyên môn.

Khách hàng tìm đến luật sư không chỉ để hỏi điều luật quy định gì. Họ cần biết nên xử lý ra sao trong tình huống cụ thể, mức rủi ro nào có thể chấp nhận, phương án nào phù hợp với lợi ích của mình, mỗi lựa chọn có thể kéo theo hậu quả gì.

"AI có thể giúp luật sư chạy nhanh hơn, nhưng không thể và không nên cầm lái", anh Trung cho hay.

Với những luật sư trẻ, anh nhận định kiến thức pháp luật là chưa đủ, các bạn cần thêm tư duy công nghệ, khả năng làm việc với dữ liệu và hiểu giới hạn của công cụ. Không phải ai cũng cần trở thành lập trình viên, nhưng người làm luật cần biết AI hỗ trợ được khâu nào, dễ sai ở đâu, lúc nào cần kiểm tra lại nguồn.

"Đừng chỉ học cách hỏi AI. Hãy học cách tận dụng sức mạnh của công cụ để làm tốt hơn công việc của mình", anh Trung nói.

Nguyễn Phượng