Chọn ngành và những câu hỏi lỗi thời

Lê Tuệ Minh

Thạc sĩ Quản lý Giáo dục

“Nếu con thích vẽ, thích công nghệ, nhưng cũng muốn làm kinh doanh, con nên chọn ngành nào?” - một học sinh lớp 11 hỏi tôi trong buổi tư vấn hướng nghiệp.

Câu hỏi ấy không nằm gọn trong một đáp án quen thuộc. Nếu nhìn theo cách cũ, em có thể được khuyên chọn mỹ thuật, công nghệ thông tin hoặc quản trị kinh doanh. Nhưng khi trò chuyện kỹ hơn, chúng tôi nhận ra điều em quan tâm không phải là một ngành học cụ thể, mà là công việc thiết kế các sản phẩm số giúp con người sống thuận tiện hơn: từ ứng dụng chăm sóc sức khỏe, nền tảng học tập cá nhân hóa đến trải nghiệm mua sắm trực tuyến thông minh.

Khi đó, câu chuyện không còn là chọn một ngành duy nhất. Nó mở ra một hệ sinh thái gồm thiết kế, công nghệ, dữ liệu, hành vi người dùng, kinh doanh và trải nghiệm khách hàng.

Tôi nghĩ, đó là tình huống nhiều học sinh hôm nay đang gặp phải. Các em không thiếu ước mơ. Điều các em thiếu là cách nhìn đủ rộng để hiểu mình muốn tạo ra giá trị gì trong một thế giới nghề nghiệp thay đổi rất nhanh.

Một thông tin gần đây từ Trung Quốc khiến tôi suy nghĩ nhiều. Trong giai đoạn 2021-2025, các trường đại học nước này đã hủy bỏ hoặc dừng tuyển sinh hơn 12.200 chương trình đào tạo, đồng thời mở mới hơn 10.200 chương trình khác. Nếu đại học đang phải liên tục thay đổi để theo kịp AI, công nghệ số và các hệ sinh thái kinh tế mới, thì điều cần được định nghĩa lại không chỉ là ngành học ở bậc đại học, mà còn là cách hướng nghiệp ở phổ thông.

Trong nhiều năm, hướng nghiệp ở trường phổ thông thường xoay quanh một số câu hỏi quen thuộc: con thích ngành gì, nên thi khối nào, ngành nào dễ xin việc, ngành nào lương cao, ngành nào đang "hot". Gần đây, trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, câu hỏi ấy được bổ sung thêm một nỗi lo mới: ngành nào sẽ không bị AI thay thế?

Những câu hỏi đó xuất phát từ sự lo lắng rất thật của phụ huynh, học sinh và nhà trường. Ai cũng muốn tìm một lựa chọn an toàn. Nhưng đằng sau chúng là một giả định đã cũ: thế giới nghề nghiệp được chia thành những chiếc hộp tương đối ổn định, mỗi chiếc hộp mang tên một ngành học hoặc một nghề nghiệp, và nhiệm vụ của học sinh là chọn đúng chiếc hộp cho mình.

Thực tế không hẳn diễn ra như vậy. AI không chỉ làm thay đổi một vài công việc riêng lẻ. Nó đang làm mờ ranh giới giữa các ngành nghề. Quan trọng hơn, giá trị ngày càng được tạo ra ở vùng giao thoa giữa nhiều lĩnh vực khác nhau.

Một chiếc xe điện không còn là sản phẩm của riêng ngành cơ khí. Đó là kết quả của cơ khí, điện tử, vật liệu mới, phần mềm, AI, dữ liệu, năng lượng, tài chính, logistics và thiết kế trải nghiệm khách hàng. Một nền tảng thương mại điện tử không chỉ là câu chuyện của kinh doanh, mà còn liên quan đến công nghệ, chuỗi cung ứng, thanh toán số, marketing dữ liệu, tâm lý hành vi và quản trị vận hành.

Thế giới việc làm đang được tổ chức lại theo các hệ sinh thái giá trị. Trong khi đó, học sinh vẫn thường được hướng nghiệp bằng những chiếc hộp mang tên "ngành học".

Đó là lý do tôi cho rằng hướng nghiệp trong kỷ nguyên AI cần được định nghĩa lại. Thay vì yêu cầu một học sinh 15, 16 hay 17 tuổi phải chọn ngay một ngành học cụ thể, nhà trường và gia đình nên giúp các em khám phá những hệ sinh thái nghề nghiệp rộng hơn. Điều học sinh cần hiểu trước tiên không phải là tên của một ngành học, mà là loại sản phẩm, dịch vụ, vấn đề hoặc giá trị mà các em muốn tham gia tạo ra.

Một học sinh yêu thích hội họa không nhất thiết chỉ đứng trước lựa chọn học mỹ thuật. Em có thể bị hấp dẫn bởi thiết kế không gian sống, từ đó mở ra kiến trúc, thiết kế nội thất, cảnh quan, khách sạn và trải nghiệm người dùng. Một học sinh có năng lực toán, tài chính và kinh doanh không nhất thiết chỉ chọn ngân hàng hay thương mại, mà có thể tìm thấy cơ hội trong các mô hình kinh doanh của giáo dục, y tế, du lịch, thể thao hoặc công nghệ. Một học sinh yêu thích công nghệ không nhất thiết chỉ học lập trình, mà có thể đi vào AI ứng dụng cho y tế, dữ liệu trong nông nghiệp, công nghệ tài chính, an ninh mạng hoặc năng lượng thông minh.

Khi nhìn nghề nghiệp như một hệ sinh thái, câu hỏi hướng nghiệp cũng thay đổi. Thay vì chỉ hỏi "con muốn học ngành gì?", chúng ta có thể hỏi: con quan tâm đến lĩnh vực nào của đời sống? Con muốn tạo ra sản phẩm hay dịch vụ gì? Con muốn giải quyết vấn đề gì cho xã hội? Con muốn tham gia vào phần nào của nền kinh tế tương lai?

Khi trả lời những câu hỏi đó, học sinh bắt đầu nhìn thấy bức tranh rộng hơn. Lúc ấy, việc chọn ngành học không còn là điểm xuất phát, mà là một bước trong hành trình. Đại học cũng không còn là cánh cửa tách rời thế giới nghề nghiệp, mà là một phần của hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ, công nghệ và giá trị mà học sinh muốn tham gia.

Từ góc nhìn đó, ba năm THPT không thể chỉ là giai đoạn chuẩn bị cho kỳ thi xét tuyển đại học. Đó phải là ba năm từng bước khám phá tương lai: lớp 10 mở rộng nhận thức, tiếp xúc với nhiều lĩnh vực và mô hình nghề nghiệp; lớp 11 đào sâu, kiểm chứng qua dự án cá nhân hoặc trải nghiệm thực tế nếu có điều kiện; lớp 12 lựa chọn có căn cứ, dựa trên một quá trình quan sát, điều chỉnh và tự hiểu mình.

Cách tiếp cận này không làm giảm vai trò của điểm số hay kiến thức học thuật. Ngược lại, nó đặt việc học vào một bối cảnh có ý nghĩa hơn. Toán học, khoa học, ngôn ngữ, lịch sử, nghệ thuật hay công nghệ đều trở nên sống động hơn khi học sinh hiểu chúng liên quan thế nào đến các vấn đề và cơ hội thật của đời sống.

Trong một thế giới ổn định, người ta cần một tấm bản đồ. Nhưng trong một thế giới liên tục được tái định hình bởi AI, bản đồ rất nhanh lỗi thời. Một ngành học đang "hot" hôm nay có thể thay đổi sâu sắc sau bốn năm. Một kỹ năng được săn đón hiện tại có thể được tự động hóa trong tương lai gần. Một nghề nghiệp chưa từng tồn tại có thể xuất hiện khi học sinh đang ngồi trên giảng đường.

Trong thế giới ấy, điều học sinh cần hơn là năng lực tự định hướng. Các em cần biết mình là ai, muốn tạo ra giá trị gì, muốn tham gia vào hệ sinh thái nào và cần tiếp tục học gì để không bị bỏ lại phía sau.

Tôi tin rằng đó mới là mục tiêu lớn nhất của hướng nghiệp trong kỷ nguyên AI: không phải giúp học sinh chọn đúng một chiếc hộp ngành học ở tuổi 18, mà giúp các em hiểu thế giới đang chuyển động theo hướng nào, hiểu hệ sinh thái mình muốn tham gia và biết cách tạo ra giá trị trong hệ sinh thái đó.

Lê Tuệ Minh