Chợ ế

Mai Quốc Bửu

Kiến trúc sư, giảng viên đại học

Mẹ tôi bỏ chợ lớn từ lúc nào không hay. Chỉ biết một sáng, tôi hỏi sao mẹ không ra chợ phường như mọi khi, bà đáp: "Đầu hẻm có đủ rồi, đi chi cho xa".

Đầu hẻm nhà tôi là một chợ tự phát: dăm sạp rau, một hàng thịt, một hàng cá, một xe trái cây, họp từ năm giờ sáng và tái họp bốn giờ chiều, đúng lúc người đi làm về. Mẹ tôi biết tên từng người bán. Người bán biết mẹ tôi ăn cá gì, thích rau nào.

Trong khi đó, chợ phường xây kiên cố cách đó non cây số ngày một vắng. Nhiều sạp đóng cửa. Tiểu thương ngồi vắt chân lên, xem điện thoại cả ngày.

Ở trung tâm TP HCM, tiểu thương các chợ An Đông, Tân Định, Bàn Cờ, Hòa Hưng cho biết lượng khách giảm tới một nửa, có sạp mất 60-70%. Theo Sở Công Thương, sau sáp nhập, thành phố có khoảng 500 chợ truyền thống, và cơ quan này đang rà soát để chuyển đổi hoặc giải thể những chợ hoạt động kém hiệu quả.

Người ta thường đổ lỗi cho sàn thương mại điện tử. Bán lẻ qua sàn năm 2025 ước đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng bán lẻ và tăng bình quân 25% mỗi năm. Nhưng chợ còn bị kẹp bởi một đối thủ gần hơn: cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini.

Vậy mà chợ đầu hẻm nhà tôi vẫn đông. Bởi khách không bỏ chợ. Khách chỉ bỏ sự bất tiện.

Tôi hiểu điều này từ một bài học cách đây 14 năm. Năm 2012, vừa ra trường, tôi được giao thiết kế cho một trong những chuỗi cửa hàng tiện lợi đầu tiên ở TP HCM. Chủ đầu tư yêu cầu mặt bằng phải nằm gần hai đầu con đường dẫn vào chợ. Tôi nghĩ ông đang đem cửa hàng đi đấu với chợ, một cuộc đấu không cân sức. Ông giải thích: khách vẫn đi chợ, nhưng trên đường đi chợ, nếu có một nơi sạch sẽ, mát mẻ, hàng rõ nguồn gốc, họ sẽ ghé vào.

Ông không định thay chợ. Ông chỉ đứng đón dòng người mà chợ đã tạo ra, và cho họ thứ chợ chưa cho được.

14 năm sau, cách làm ấy đã thành công thức chung: theo Sở Công Thương TP HCM, hiện có khoảng 200-300 cửa hàng tiện lợi đứng ngay khu vực các chợ truyền thống, cạnh tranh trực tiếp với tiểu thương. Công thức của cửa hàng tiện lợi, nhìn lại, chỉ có bấy nhiêu: đứng đúng chỗ, mở đúng giờ, sạch, mát và rõ nguồn gốc.

Chợ tự phát thắng cũng nhờ hai vế đầu: gần nhà, họp đúng lúc người đi làm về, tấp xe một phút là mua xong. Còn chợ truyền thống thường đứng sai chỗ, vì được quy hoạch theo lô đất sẵn có chứ không theo dòng người; đóng cửa đúng lúc khách cần, tan tầm cũng là lúc tiểu thương dọn hàng; và bắt khách gửi xe, đi qua mấy dãy sạp tối và nóng để mua một bó rau không ai biết từ đâu tới.

Bức tranh không chỉ có màu xám. Kênh bán lẻ truyền thống vẫn chiếm khoảng 70% thị trường cả nước; ở vùng ven và nông thôn, bán lẻ hiện đại mới đạt 15-20%. Ngay tại TP HCM, tiểu thương chợ Hòa Hưng chụp ảnh đăng hàng lên mạng và có thêm khách từ các tỉnh; tiểu thương chợ An Đông đang học livestream; chợ Bình Tây nhận thanh toán quốc tế; chợ Bến Thành đã lên sóng bán hàng từ cuối năm 2023.

Tuy nhiên, đó mới là những nỗ lực rời rạc của từng sạp, từng chợ. Nếu không thay đổi triệt để và đồng bộ, con số 70% ấy sẽ tiếp tục đi xuống theo đúng đà của 10 năm qua. Muốn giữ khách, chợ phải đổi trước khi khách đổi.

Theo tôi, chợ truyền thống cần thay đổi ở ba việc.

Thứ nhất là không gian. Là người làm kiến trúc, tôi thấy nhiều chợ xây mới giống một nhà kho hơn là một nơi mua bán: tường kín, một lối vào, bãi xe xa, bên trong tối và nóng. Ba chữ ông chủ đầu tư năm xưa dặn tôi, sạch, mát, rõ nguồn gốc, hoàn toàn có thể đưa vào chợ: mặt tiền mở ra đường, nhiều lối vào, chỗ tấp xe mua nhanh, mái cao để thoáng, sàn dễ rửa, sạp nào cũng ghi rõ hàng từ đâu.

Barcelona đã làm đúng như vậy với chợ Santa Caterina: giữ nguyên tường cũ từ thế kỷ 19, thay mái mới nhiều màu, mở mặt tiền ra quảng trường, và ngôi chợ tưởng đã hết thời trở thành nơi cả dân địa phương lẫn du khách tìm đến.

Thứ hai là công nghệ. Mã QR và đặt hàng qua Zalo mới là bước đầu. Một sạp rau trong chợ hoàn toàn có thể giao hàng trong bán kính hai cây số nhanh hơn bất kỳ sàn nào. Xa hơn, trí tuệ nhân tạo đang rẻ đi rất nhanh và sẽ sớm nằm trong điện thoại của tiểu thương: gợi ý nhập hàng theo mùa, tự đọc hóa đơn, trả lời khách lúc đang bận tay, dịch tự động cho khách nước ngoài. Những việc sàn làm bằng cả một đội kỹ sư, tiểu thương làm được bằng một ứng dụng. Còn thứ sàn không bao giờ có là bó rau hái sáng nay và người bán biết tên khách.

Thứ ba là bản sắc. Chợ không nên cố bán những thứ cửa hàng tiện lợi bán tốt hơn. Chợ nên bán thứ chỉ chợ có: đồ tươi trong ngày, món ăn địa phương, đặc sản vùng miền và không khí mà du khách sẵn sàng đi nửa vòng trái đất để tìm.

Hàn Quốc có một cách đáng học: thay vì chỉ rót tiền vào vỏ chợ, từ năm 2009 chính phủ phát hành phiếu mua sắm Onnuri giảm giá 7%, chỉ tiêu được ở chợ truyền thống và tiệm nhỏ lân cận. Năm 2025, người dân chi gần 4.000 tỷ won, tương đương 2,9 tỷ USD, qua loại phiếu này, trong đó 65% ở chợ truyền thống; từ năm 2027, mã QR Onnuri sẽ nối với ví điện tử nước ngoài để du khách cũng tiêu được ở chợ. Tiền đưa vào túi người đi chợ, chợ tự khắc đông.

Tôi tin 10 năm nữa, chợ không biến mất mà đổi vai. Chợ sẽ thôi là nơi mua mọi thứ, để trở thành nơi mua đồ tươi, đồ nấu sẵn và nơi gặp nhau; hàng khô, hàng đóng gói nhường cho sàn và cửa hàng tiện lợi. Chợ và sàn sẽ hòa vào nhau: sạp chợ thành điểm giao nhận của cả phường, chợ gần nhà thành kho hàng tươi của sàn.

Và chợ sẽ trở thành một thiết chế cộng đồng: nơi người già có việc để làm, người trẻ có chỗ khởi nghiệp với số vốn nhỏ, du khách có nơi để hiểu một thành phố trong một buổi sáng.

Singapore đã đi con đường ấy với các hawker centre: nhà nước sở hữu hơn 100 trung tâm ăn uống bình dân, vận hành phi lợi nhuận, trợ giá thuê cho người bán lớn tuổi, và từ năm 2011 xây thêm 20 trung tâm mới đặt ngay trong khu dân cư. Năm 2020, văn hóa hawker được UNESCO ghi danh di sản văn hóa phi vật thể. Chợ không chết vì hiện đại hóa; chợ chết khi bị bỏ quên trong hiện đại hóa.

Hôm qua, mẹ tôi đi chợ đầu hẻm về, kể rằng cô bán cá hứa mai có cá ngon sẽ nhắn Zalo cho bà trước. Một sạp cá không mái che đã làm được điều mà ngôi chợ kiên cố cách đó non cây số, có ban quản lý và ngân sách nâng cấp, vẫn chưa làm.

* Bài viết có sự đóng góp của TS. Lê Nguyên Ngân.

Mai Quốc Bửu