Báo chí mở 'cánh cửa hai chiều' với AI

Sáng 20/6, tại diễn đàn báo chí "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI - Bảo vệ giá trị nghề báo", bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, đã phác thảo một thực trạng báo động. Doanh thu toàn ngành năm 2025 đạt 7.790 tỷ đồng, sụt giảm 3,7% so với năm 2024.

Hệ thống báo chí Việt Nam hiện có 733 cơ quan với khoảng 41.000 người, trong đó có 21.000 nhà báo đã được cấp thẻ. Mỗi năm, toàn bộ hệ sinh thái này sản xuất khối lượng nội dung khổng lồ, ước tính 40 triệu tin bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, báo chí đang phải đối mặt với nghịch lý - lượng thông tin tạo ra ngày càng nhiều, nhưng doanh thu lại liên tục đi xuống.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự suy giảm doanh thu là nội dung số hóa đang bị sao chép và khai thác trái phép một cách tràn lan trên các mạng xã hội và công cụ trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo bà Thảo, hành vi vi phạm bản quyền hiện nay đã biến tướng qua bốn hình thức phổ biến, từ thô sơ như sao chép nguyên văn toàn bộ nội dung để đăng lại trên các website lậu; tự ý cắt bỏ logo, chỉnh sửa nhận diện thương hiệu hình ảnh/video để trục lợi trên mạng xã hội cho đến tinh vi hơn là "xào nấu", thay đổi tiêu đề và câu chữ nhằm né tránh các thuật toán quét bản quyền tự động.

Đặc biệt, nguy hiểm nhất hiện nay là việc các mô hình AI tự ý "quét" và khai thác dữ liệu báo chí để huấn luyện thuật toán, tóm tắt nội dung và tái tạo thông tin mà không hề xin phép hay trả phí.

Thực tế, nhiều cơ quan báo chí lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Dân trí, Vietnamnet... trở thành nạn nhân khi các tuyến bài điều tra, phóng sự chuyên sâu bị "luộc" lại ngay sau khi xuất bản. Hệ quả trực tiếp là tòa soạn bị sụt giảm nghiêm trọng lượt truy cập, mất doanh thu quảng cáo và mất đi động lực thu phí nội dung. Trong khi người sản xuất phải gánh chịu toàn bộ chi phí đầu tư đắt đỏ thì kẻ vi phạm lại nghiễm nhiên hưởng lợi từ dòng tiền quảng cáo.

Nhìn nhận từ góc độ đơn vị công nghệ, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch Công ty FPT Online, cho rằng thay vì sợ hãi, các tòa soạn cần thấu hiểu bản chất để lật ngược thế cờ. "Nguyên lý của AI là hoạt động trên dữ liệu báo chí, nếu báo chí rút dữ liệu thì AI sẽ chết. Chiều ngược lại, AI cũng giúp các tòa soạn nhìn thấy nhu cầu của công chúng. Vì thế nên xem AI là đối tác, là khách hàng tiềm năng chứ không phải đối thủ", bà Hải khẳng định.

Dẫn chứng từ số liệu giám sát hệ thống, bà Hải cho biết khi theo dõi con bot của các hãng công nghệ đi vào hệ thống đọc báo, FPT Online nhận thấy nhu cầu của độc giả thông qua AI không dừng lại ở tin tức bề nổi mà đang hỏi AI rất sâu về các chủ đề chuyên đề. Trong 6 tháng qua, đơn vị này đã giúp các tòa soạn phân loại rõ vùng nội dung nào AI đang hứng thú và công chúng đang cần. Đây chính là cơ sở để cơ quan báo chí thực hiện chiến lược "cánh cửa hai chiều": xác định rõ chỗ nào mở cho AI lấy để tăng độ nhận diện, chỗ nào phải khóa chặt để bảo vệ dòng tiền.

Để minh chứng cho tính khả thi của giải pháp trên, Chủ tịch FPT Online dẫn lại kinh nghiệm từ hai mô hình lớn trên thế giới. The New York Times chọn cách đóng chặt cửa, không thương thảo với AI để bảo vệ sản phẩm chuyên sâu. Trong khi đó, tập đoàn NewsCorp chọn giải pháp linh hoạt hơn là mở phần tin tức phổ thông nhưng khóa cứng nội dung chuyên đề, phóng sự độc quyền để đưa lên bàn đàm phán kinh doanh.

Các tập đoàn AI đa quốc gia đã tìm đến FPT để đặt vấn đề mua dữ liệu báo chí đa ngôn ngữ. Hiện có hai phương thức giao dịch chính, một là mua sỉ đóng gói theo các chủ đề lớn với số lượng không hạn chế, hai là chia nhỏ danh mục để bán với các mức giá. "Riêng phần chuyên sâu sẽ không bán hoặc phải bán với giá đắt nhất có thể, tuân thủ nguyên tắc bán được nhiều tiền và nhiều lần nhất", bà Hải nói.

Đồng quan điểm về việc chủ động kiểm soát tài nguyên, ông Trần Việt Hưng, Phó tổng biên tập báo Thanh Niên, nhìn nhận AI là công cụ hữu hiệu nếu biết cách tiếp cận tổng thể. Nhưng một cơ quan báo chí đơn lẻ không đủ nguồn lực để chống chọi hay đơn phương độc mã đi đàm phán với các gã khổng lồ công nghệ toàn cầu. Để tạo bước ngoặt, toàn ngành cần có chiến lược tiếp cận đồng bộ và đặc biệt là sự hậu thuẫn lớn từ Chính phủ trong việc điều đình, ký kết các thỏa thuận quốc tế.

Để giải quyết triệt để bài toán bản quyền đang bị tụt lại phía sau tốc độ phát triển của công nghệ, các chuyên gia tại diễn đàn thống nhất cho rằng Việt Nam cần một chiếc kiềng ba chân vững chắc, hoàn thiện thể chế, vũ trang công nghệ và thay đổi mô hình kinh tế báo chí.

Về mặt công nghệ, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA), khẳng định giải pháp cốt lõi hiện nay là ứng dụng Trục Bản quyền số quốc gia. Đây là hệ sinh thái công nghệ toàn trình giúp minh bạch hóa việc đăng ký, xác thực danh tính chủ thể và phân phối nội dung số. Bằng việc tích hợp các công nghệ tiên tiến như AI Matching để nhận diện trùng lặp âm thanh/hình ảnh, hệ thống mã hóa quyền truy cập DRM, và nền tảng Big Data (DCC Watcher) để giám sát Internet theo thời gian thực, các tòa soạn có thể lập tức phát hiện và khóa chặn ngay khi có dòng bot lạ "đọc lén" dữ liệu, tương tự cách hãng thông tấn AP đang vận hành.

Song song với lá chắn công nghệ, nút thắt lớn nhất cần tháo gỡ chính là hành lang pháp lý. Dù Việt Nam đã có tương đối đầy đủ các văn bản như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí, Nghị định 17/2023 hay Công điện số 38 của Thủ tướng, quy định cụ thể về việc AI sử dụng dữ liệu báo chí và cơ chế đàm phán, chia sẻ doanh thu trên các nền tảng xuyên biên giới (Google, Facebook, TikTok) vẫn còn bỏ ngỏ.

Nhìn ra thế giới, các quốc gia đi trước đã chứng minh việc bảo vệ bản quyền phải gắn liền với lợi ích kinh tế. Tiêu biểu như Australia với bộ luật News Media Bargaining Code (2021) đã buộc các ông lớn công nghệ đàm phán, mang lại hàng trăm triệu USD chia sẻ cho báo chí nước này. Hay như Liên minh châu Âu (EU) đã công nhận "Quyền của nhà xuất bản báo chí", dịch chuyển tư duy từ bảo vệ quyền tác giả đơn thuần sang bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái sản xuất nội dung.

Các chuyên gia đề xuất cần sớm nghiên cứu sửa đổi luật, bổ sung quy định về dữ liệu AI và xây dựng cơ chế đàm phán bắt buộc. "Trong thời gian tới, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cấp giải pháp Media Hub thành nền tảng dữ liệu quốc gia bảo vệ bản quyền báo chí", bà Đặng Thị Phương Thảo, Cục phó Cục Báo chí cho biết.

Đặc biệt, cơ quan quản lý sẽ nghiên cứu thí điểm mô hình Trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí, một tổ chức quản lý tập thể quyền, đóng vai trò đại diện pháp lý cho các tòa soạn để đứng ra cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền một cách sòng phẳng, minh bạch với các tập đoàn công nghệ.

"Bảo vệ bản quyền báo chí không chỉ là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn là bảo vệ nền báo chí chuyên nghiệp, bảo vệ nguồn tin chính thống và bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chất lượng của công chúng", bà Thảo khẳng định.

Lê Tân