Kinh tế chia sẻ - từ nguồn lực nhàn rỗi đến kênh thu tỷ USD

Quần áo, ôtô cho đến nhà máy, văn phòng đều có thể khai thác thành nguồn thu mới, tạo thị trường kinh tế chia sẻ với quy mô toàn cầu năm 2025 vượt mốc 253 tỷ USD.

Để chuẩn bị cho chuyến nghỉ dưỡng Vũng Tàu cùng gia đình vào cuối tuần, chị Hà Linh, TP HCM, chi 1,8 triệu đồng để thuê ôtô tự lái trong hai ngày. Hơn một năm qua, mỗi chuyến đi dã ngoại hay du lịch dưới 150 km, gia đình chị luôn chọn hình thức này vì rẻ hơn so với thuê xe có tài xế, trong khi cả nhà có thể tự do quyết định lộ trình.

Để thuê, chị Linh thông qua một nền tảng trung gian, kết nối với những gia đình có ôtô nhưng không sử dụng và sẵn sàng cho thuê vào khoảng thời gian này. Các thông tin như model, tình trạng, vị trí, giá được công khai. Việc của chị Linh là chọn loại xe phù hợp và vị trí gần nhà để chủ xe thuận tiện đến giao. Với chủ ôtô, việc thông qua bên trung gian để kết nối cũng giúp tạo thêm nguồn thu thay vì để xe nằm im trong bãi.

Quy mô tỷ USD trên toàn cầu

Mô hình trên là một trong số rất nhiều hình thức của "kinh tế chia sẻ" (Sharing Economy). Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân điểm cốt lõi của kinh tế chia sẻ nằm ở việc khai thác những nguồn lực chưa được sử dụng hết. Bất cứ một nguồn lực nào không được sử dụng hết thì đều có thể quy đổi thành giá trị thông qua chia sẻ giữa các cá nhân, tổ chức.

Ông ví dụ, một phòng hội thảo chỉ được sử dụng trong một số sự kiện nhất định có thể cho thuê trong thời gian trống. Một gia đình có phòng để không cũng có thể chia sẻ cho người khác sử dụng. Tương tự, dữ liệu, nền tảng công nghệ, nhà xưởng chưa khai thác hết hay thậm chí đồ dùng gia đình, nguồn vốn chưa sử dụng đến đều có thể trở thành nguồn lực để chia sẻ cho cá nhân, tổ chức có nhu cầu

"Kinh tế chia sẻ hiện nay rất đa dạng, bao trùm nhiều lĩnh vực và tạo ra lợi ích rất lớn. Nó giúp giảm bớt lãng phí xã hội, lãng phí thời gian, nguồn lực, tài nguyên, nhân lực", PGS.TS Nguyễn Thường Lạng giải thích và cho rằng đây là lý do cần đẩy mạnh mô hình trong tương lai.

Mô hình kinh tế này được nhiều tổ chức đánh giá có quy mô và tốc độ tăng trưởng ấn tượng. Báo cáo của Market Glass đăng trên Research & Markets tháng 9 năm nay cho biết quy mô thị trường kinh tế chia sẻ toàn cầu năm 2025 đạt 253,6 tỷ USD và chạm mốc 1.400 tỷ USD vào năm 2032. Tốc độ tăng trưởng lên đến 28% mỗi năm.

Từ những dịch vụ gần gũi đời sống như cho thuê quần áo, đặt xe, kinh tế chia sẻ mở rộng sang các tài sản có giá trị lớn hơn như văn phòng, kho bãi, phương tiện vận tải.

Thực tế, mô hình này đã dần được nhìn nhận như một động lực tăng trưởng. Nghị quyết 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ xác định nhiệm vụ thúc đẩy, tạo đột phá cho các động lực tăng trưởng mới, đồng thời xem kinh tế chia sẻ là một trong những "không gian phát triển mới", cần được khai thác hiệu quả. Chính phủ yêu cầu xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho các mô hình kinh tế mới, kinh doanh dựa trên công nghệ và nền tảng số.

Ở cấp địa phương, TP HCM - đầu tàu kinh tế, đã xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế chia sẻ giai đoạn 2025-2030, trong đó nhấn mạnh việc xây dựng nền tảng số, hệ thống dữ liệu dùng chung và hệ sinh thái dữ liệu mở để phục vụ các mô hình kinh tế mới. Tại đây, mô hình văn phòng chia sẻ đã hình thành một thị trường tương đối rõ nét. Thành phố đang có hàng trăm văn phòng chia sẻ với diện tích ước tính hơn 10.000 m2. IWG cho biết với một diện tích 1.000 m2 ở khu vực quận 1 cũ có đến 85 đơn vị đăng ký thuê.

Knight Frank cho biết không ít tập đoàn nước ngoài mới vào Việt Nam lựa chọn các không gian làm việc chung, với chi phí ban đầu phải chăng hơn và linh hoạt để hoạt động. Trong năm 2024, công suất thuê văn phòng chia sẻ tại TP HCM duy trì ở mức 75-85%, riêng các tòa nhà ở khu trung tâm, tỷ lệ lấp đầy đạt 85-90%.

Tương tự, kho bãi có thể được chia sẻ khi doanh nghiệp sở hữu kho lớn nhưng còn dư diện tích chưa khai thác. Doanh nghiệp, nhất là nhóm SME, có thể thuê một phần diện tích linh hoạt trong mùa cao điểm hàng hóa, thay vì phải tự đầu tư kho riêng.

Trong ngành vận tải, Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP HCM cho rằng kinh tế chia sẻ là một trong những cách để kéo giảm chi phí vận chuyển. Việc nhiều doanh nghiệp tự đầu tư phương tiện vận tải riêng hoặc vận chuyển hàng với số lượng nhỏ làm chi phí tăng cao. Khi dùng chung kho bãi hoặc gom đủ hàng mới vận chuyển, doanh nghiệp có thể tiết kiệm nguồn lực. Xe tải, container cũng có thể nhận hàng cho chiều về thay vì chạy rỗng, giúp tăng hiệu suất khai thác phương tiện.

Phần công suất chưa được sử dụng hết của nhà máy cũng có thể trở thành nguồn cung trên thị trường kinh tế chia sẻ. Chẳng hạn, doanh nghiệp có đơn hàng ngắn hạn có thể trả tiền để sử dụng dây chuyền chưa khai thác hết của đơn vị khác.

Khảo sát 6.110 doanh nghiệp chế biến, chế tạo của Cục Thống kê trong quý II/2026 cho thấy 16,6% doanh nghiệp sử dụng 50-70% công suất máy móc, thiết bị; 8,4% sử dụng dưới 50%. Như vậy, cứ bốn doanh nghiệp thì có một đang khai thác máy móc, thiết bị dưới 70% công suất.

Theo các chuyên gia, không phải toàn bộ phần công suất chưa sử dụng đều có thể đưa ra thị trường, bởi nguyên nhân có thể đến từ thiếu đơn hàng, nguyên liệu, lao động hoặc đặc thù sản xuất. Tuy nhiên, với những dây chuyền có khả năng nhận thêm đơn hàng, phần công suất còn trống có thể trở thành một loại "hàng hóa" nếu được kết nối với doanh nghiệp có nhu cầu.

Cần tạo cơ chế thúc đẩy

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhìn nhận kinh tế chia sẻ là một không gian rộng lớn, có thể tạo ra giá trị vượt trội. Khi thúc đẩy phát triển kinh tế theo chiều sâu, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, thì kinh tế chia sẻ sẽ trở thành "chìa khóa" để các nguồn lực này được tận dụng.

Cũng theo ông, nền tảng số, mạng xã hội, AI là những yếu tố đưa lĩnh vực này trở nên phổ biến hơn. Trước đây, kinh tế chia sẻ đơn giản là thông qua môi giới, người quen để tìm đến khách có nhu cầu. Nhưng hiện nay, các nền tảng trực tuyến, công nghệ sẽ mở rộng phạm vi và cách thức vận hành. Các nền tảng có thể kết nối bên có tài sản hoặc công suất chưa sử dụng với doanh nghiệp có nhu cầu, đồng thời giúp giảm chi phí trung gian, rút ngắn thời gian tìm kiếm và hạn chế tình trạng thông tin bất cân xứng.

Song song, các nền tảng cần minh bạch thông tin, chuẩn hóa dữ liệu. Niềm tin và chất lượng cũng là yếu tố quan trọng. Doanh nghiệp thuê năng lực sản xuất cần biết nhà cung cấp có đáp ứng tiêu chuẩn hay không, trong khi chủ tài sản cần kiểm soát rủi ro khi giao máy móc, kho hàng hoặc phương tiện cho đối tác.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cũng lưu ý bất cứ một không gian kinh tế nào cũng đi kèm rủi ro phát sinh. Với mô hình này, theo ông, rủi ro nằm ở cơ chế đảm bảo quyền lợi các bên. Chẳng hạn các nền tảng kết nối cung với cầu nhưng không có hợp đồng ràng buộc cụ thể có thể dẫn đến thiệt hại cho một trong hai. Vì vậy, cần có quy định, cơ chế cụ thể để đảm bảo quyền, nghĩa vụ các bên.

Hoài Phương